جغرافياي قاين

شهرستان قاین بین 33 درجه و 155 دقیقه تا 34 درجه و 4 دقیقه عرض شمالی و 58 درجه و 32 دقیقه تا 60 درجه و 58 دقیقه طول شرقی واقع است . وسعت این شهرسنان بیش از 17722 کیلومتر مربع است . فاصله غربی ترین تا شرقی ترین نقطه قاین 225 کیلومتر و از شمال تا جنوب 90 کیلومتر میباشد . این شهرستان دارای 373 روستای کوچک و بزرگ است و از سطح دریا 1422 متر ارتفاع دارد مرکز قاینات شهرستان قاین است که تا مرکز استان یعنی بیرجند 102 کیلومتر و با تهران 1300 کیلومتر فاصله دارد ، زمین های منطقه قاینات ، جلگه ای و کوهستانی هستند .
مهمترین ارتفاعات شهرستان شامل : کوه اهنگران ، کوه مهیار ، سیاه کوه ، کوه سرخ ، کوه دره باز ، کوه کرغند ، کوه باراز ، کوه سیستانک و رشته کوه شاسکوه میباشد . مهمترین دشتهای ان نیز شامل دشتهای : نیمبلوک ، بارنجگان ، آفریز ، شاهرخت ، تیغاب ، ماهنجان ، چاه شط ، چاه پایاب و ... میباشد . این شهرستان به دلیل برخورداری از موقعیت خاص جغراقیایی دارای آب و هوای متنوعی است ، بطوریکه منطقه بطوریکه منطقه مرکزی و مرکز شهرستان به دلیل بر خورداری از ارتفاعات بلند درارای آب و هوای سرد میباشد و در مقابل مناطق زیرکوه و پسکوه واقع در شرق و جنوب شرقی دارای اب و هوای نسبتا گرم و نیمه بیابانی است . میزان بارندگی کم و بیشتر در ماه های اسفند و فروردین میباشد ، این شهرستان روی کمربند زلزله قرار دارد و تا کنون زلزله های چندی را پشت سر گذاشته است که در میان انها میتوان به زلزله های سالهای 47 ، 57 و 76 اشاره نمود که خسارتهای سنگینی به شهرستان وارد نمود ، باتوجه به مطالعات تاریخی ، به دلیل وجود رشته قنات های متعدد در شهر قاین این شهر پیوسته سر سبز بوده و زمینهای زراعتی اطراف شهر ، از نظر کشاورزی درارای استعداد زیادی میباشد و بدین لحاظ جمعیت بیشتری در این منطقه ساکن . جذب شده اند ، ولی همانطور که ذکر شد به دلیل وقوع زلزله های مهیب مردم در دوره های مختلف ناچار به مهاجرت از این شهرستان گردیده اند

تاريخ قهستان
محمد اسماعيل اعتمادي، کارشناس باستان‌شناسي

 بنا به روايات اسطوره اي قاين را کي لهراسب پدر گشتاسب ساخته است ، اگر چه اين

روايات نمي تواند محل استناد محقق واقع گردد اما بهر حال نشان از قدمت طولاني و ديرينه اين شهر دارد

بر اساس يافته هاي تاريخي در گذشته شهر قاين با مناطقي چون ، تون ، ترشيز ، باخرز ، بيرجند و گناباد تشکيل سرزمين بزرگي به نام قهستان را ميداده است . کمه قهستان به نامهاي مختلف ترجمه شده است . "ياقوت حموي" قهستان را معرب کلمه کوهستان دانسته است . "عارف شيرواني" در کتاب "بستان السياحه" مي اورد :

« ولايت قهستان ولايتي است مشتمل به بلاد عظيم و قصبات قديم و نواحي دلگشا و قراي بهجت افزا اغلب انها از اقليم سوم و بعضي از اقليم چهارم است و محدود است به ولايات هرات و سيستان و خراسان و بيابان لوت و قهستان نه از خراسان است، بلکه از مضافات آن است و شانزده ولايت دارد.»

ابن حوقل" در کتاب "صوره الارض" نوشته است:
« قهستان ناحيه اي از خراسان در بيابان فارس است و شهري بدين نام ندارد قصبه [مرکز] آن قاين است و شهرهاي آن ينابذ و طبسين است. اما قاين وسعت آن به اندازه سرخس و بناهاي آن از گل و داراي قهندز [کهندژ] است.»

ابوالقاسم بن احمد جيهاني" مورخ نيمه دوم قرن چهارم هجري در کتاب "اشکال العالم" آورده است: «قهستان از جمله خراسان است و بر سرحد بيابان فارس و کرمان و بدانجا هيچ شهري نيست بدين نام و اين ، نام ولايت است. شهرهاي آن قاين، جنابذ، تون، تور، خوسف، طبس، کريت و طبس مسينان مي‌باشد.»

مقدسي" نيز در کتاب "احسن التقاسيم" در خصوص قهستان چنين مي‌نويسد : « قهستان سرزمينی پهناور است که هشتاد فرسنگ سنگين در هشتاد فرسنگ است. ولي بيشتر آن را کوهها و دشتهاي خشک و بي درخت فراگرفته‌است، قصبه آن قاين و شهرهايش تون، جنابذ، طبس و ... است. » سپس در مورد شهرهاي قاين مي‌نويسد
« قاين تون، خور، خوسف، کرا، طبس، رقه، نياود، سناد و طبس پايين را دارد. » 

محمد بن ابي طالب دمشقي " در کتاب "نخبه دهر" چنين آورده است:
«سرزمين قهستان به معناي شهرهاي کوهستاني است که بر کنار بياباني بين نيشابور و هرات واقع است و در آن شهرهايي چون قاين قرار دارد که بزرگترين ِ شهرهاي آنجاست »... در "کتاب تقويم البلدان" "ابوالفدا"نيز چنين آمده است :
« قوهستان از کوره هاي [ولايات] خراسان است و قوهستان، کوره اي است بر کنار بيابان فارس و مشتمل بر چند شهر و از آن جمله است قاين که قصبه قوهستان است...»

"حمد الله موستوفي "نيز در "نزهه القلوب" اين گونه ذکر کرده است که :
« بلاد قهستان و زابلستان، و آن هفده شهر است. هواي معتدل دارد و حدود آن تا ولايات خراسان و ماوراء و کابل پيوسته است. حقوق ديواني‌اش داخل مملکت خراسان است و دارالملکش شهر سيستان و شهر تون و قاين و خوسف و جنابذ از بلاد آن [ ميباشند ] .»

شهر قاين که مرکز ايالت قهستان داراي برج و باروهاي بسيار و خندق و ارگ بوده است، "ابن حوقل" دراين باره مي‌گويد:
« شهر قاين داراي قهندژ و خندق و مسجد جامع است و قصر حاکم در قهندز است  آب انجا از قنات هاست باغستان‌هاي اندک دارد و دهکده‌هاي آنجا پراکنده است و يکي از نواحي سردسير به شمار مي آيد. قاين سه دروازه داشت و بار انداز خراسان محسوب مي‌گرديد. »

شهر قاين در مسير شاهراه هاي اصلي روزگار قديم قرار داشته است . راه هايي که از خراسان و

قهستان مي‌گذشته اند، يکي از شاهراه‌هاي بزرگ خراسان بود که از سمت بسطام وارد خراسان

مي‌شد و از طريق دو شاخه اصلي به نيشابور مي‌رسيد و از بوزجان و بوشيخ نيز دو راه به سمت

جنوب باختري و باختر مي‌رفتند و و هر دو در قاين به هم مي رسيدند . راه هايي که از طبس و خور مي آمدند نيز در

قاين به هم تلاقي ميکردند .

بر اساس اخرين يافته هاي باستان شناسي سابقه سکونت در اين منطقه به دوران پارينه سنگي مياني ( حدود سي

هزار سال قبل ) مي‌رسد ، هر چند که اين سکونت‌ها نمي‌توانسته است از گستردگي برخوردار باشد، چرا که به طور کلي منطقه جنوب خراسان در گذشته‌هاي دور توان پذيرش اجتماعات بزرگ انساني را نداشته و بيشتر استقرارهاي اوليه در کوهپايه‌ها و کنار چشمه سارها صورت گرفته‌است ، همچنين با ابداع حفر قنات که پايه گذار آن ايرانيان مي‌باشند، زيستگاههاي تقريبن وسیعتري در مناطق خشک و بياباني و نيمه بياباني وجود نداشته است.

    نقاط ديدني شهرستان قاين

          _  مسجد جامع قاين

            -   مسجد جامع افين

            -  مدرسه پهلوي

           -  آرامگاه بوذر جمهر قايني

           -   قلعه حسين قايني

           -   آرامگاه شيخ ابولمفاخر

           -   رباط زردان

           -  رباط چاهك

           -   مسجد جامع خضري

           -  دژ زير زميني نيگ

           -  غار جوجه

           -  درختان كهنسال

   مسجد جامع قاین

این بنا که در مرکز شعر فعلی قاین واقع شده به صورت دو ایوانی است و تنها اثر تارخی با قیمانده از شهری است که ناصر خسرو در سال 444 هجری از آن دیدن کرده است و در مورد آن چنین می گوید : « شهری بزرگ و حصین است و گرد شهرستان خندق دارد و مسجد ادینه به شهرستان اندر و آن جا که مشهود است تاقی بزرگ است چنانچه بزرگتر از آن در خراسان ندیدم و آن طاق نه در خورد مسجد است و امارات شهر همه به گنبد است »

علاوه بر ناصر خسرو افراد دیگری نیز چون مارکوپلو سیاح و جهانگرد ونیزی و ابن حوقل و حمد الله مستوفی نیز از این مسجد یاد کرده اند ، شکوه و عظمت ایوان این مسجد آن چنان است که هر بیننده ای را مجذوب خویش می سازد

در مورد تاریخ احداث اولیه مسجد عقاید مختلفی است بطوریکه برخی معتقدند این مسجد بر روی بقایای یک آتشکده ساسانی ساخته شده است و برخی همانند ناصر خسرو زمان احداث آن را اوایل قرن پنجم هجری ذکر کرده اند با توجه به زلزله خیزی قاین احتمالا این مسجد در دوره هایی تخریب و مجددا مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است بر طبق کتیبه های قدیمی که در بخش فوقانی محراب ضلع جنوب غربی قرار گرقته نام جمشید بن قارن بر روی آن نقر شده که به سال 769 هجری مسجد را بازسازی نموده است . این مسجد از دو قبله متفاوت بر خوردار است که یکی به سمت بیت المقدس و دیگری به سمت کعبه ساخته شده است .

مسجد جامع افین

روستای افین در 86 کیلومتری جنوب شرقی قاین قرار دارد و از جمله روستاهای پر جمعیت شهرستان قاین محسوب میگردد در سالهای اخیر زلزله های پی در پی باعث بخریب بخش وسعی از روستا شده و باعث مهاجرت روستائیان به شهر و نیز انتقال و جابجایی روستا به اراضی مجاور گردیده است مسجد جامع زیبای افین در داخل بافت قدیم روستا قرار دارد . بنای مسجدد جامع افین در دوره های مختلف احداث شده است اصل بتا از دوره سلجوقی بوده که در دوره های بعدی الحاقاتی به ان اقزوده شده مجددا مرمت و بازسازی گردیده است هرچند که عده از محققیق معتقدند که اصل بنا در سده سوم تا چهارم هجری پایه گذاری شده است این بنا جز مساجد بزرگ تک ایوانی استان خراسان بزرگ است و معماری بسیار دقیق و هنر مندانه ای برخوردار است عمده فضاهای مسجد : ایوان اصلی ، شبستانهای شرقی و غربی ، شبستان زمستانی ، صحن و قسمت های مختلف دیگر میباشد درو تا دور ایوان اصلی کتیبه ای به خط ثلث شامل سوه انسان نوشته شده است گنبد اصلی مسجد یک پوسته بود و با سادگی و زیبایی خنرمندانه ای ساخته شده است در داهل ایوان محراب با تزیینات گچی قرار دارد در دو جبهه شرقی و عربی بتا نیز دو مناره ساخته شده است که دارای نقوش زیبای اجری است منبر اجری مسجد از عناصر زیبای جالب توجهی است که در انتهای ایوان و در کنار محراب اصلی قرار دارد تزیینات به کار رفته بر روی منبر اجری شامل گچبری خای بسیار ظریف متشکل از انواع گره سازی و گل و بوته اسلیمی میباشد در حال حاضر ایوان اصلی توسط عوامل انسانی تخریت گشته و قسمت اعظم مسجد نیز بر اثر زلزله از بین رفته است
مسجد جامعه افین به شماه 295 در فهرست اثار مللی به ثبت رسیده است
 

مدرسه پهلوی

همانطور كه از نام بنا مشخص ، مشهور به مدرسه پهلوي است و همچنين سبك معماري ،مشخص مي شود اين بنا در دورة پهلوي پايه ريزي و احداث شده است لازم به ذكر است بناي اوّليه، حوزة علميه و مركز عده اي از علماء نامي بوده و فضلاي عالي مقام تربيت كرده كه در سال 1314 بدستور رضاخان تخريب و سپس توسط عده اي از خيرين بناي فعلي با كاربري آموزشي ساخته مي شود.

براي اولين بار در سال 1298 هجري شمسي سه مدرسه در منطقه قهستان بنام معارف شوكتيه تاسيس شد .يكي از اين مدارس در قاين به سرپر ستي آقاي جمال الدين عقيلي (نظام العلما )در منزل مرحوم جان ميرزا كه از ابنيه قديمي و بالنسبه آبرومند آن زمان بود افتتاح گرديد.در قاين به دليل مخالفت مردم با هر نام كه نمايانگر اهميت خاندان عَلَم باشد.و به جهت رعايت ملاحضه روحيه مردم بنام مدرسه معرفت نام گذاري نمودند.
همانطور كه از نام بنا مشخص است چون در زمان رضاخان ساخته شده به مدرسه پهلوي شهرت دارد.

آرامگاه بوذر جمهر قاینی

حکیم بوذر جمهر قاینی سیاستمدار ادیب و عارق و شاعر اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری قمری اسن که در دربار سلطان مسعود غزنوی خدمت میکرده است وی به زبان فارسی و عربی سخن میگفته و از وی اشعار وقصیده هایی به جای مانده کقصیده بهاریه او از شهرت خاصی بر خوردار است حکیم نظامی عروضی سمرقندی در کتاب چهار مقاله خود اورا در ردیف شعرایی چون عنصری ، عسجدی ، فرخی ، منوچهری و مسعود سعد سلمان قرار داده است بوذر جمهر بعد از مرگ سلطان محمود تا زمان فروپاشی حکومت غزنویان در دربار سلطان مسعود غزنوی به سر برد و در اواخر حکومت غزنویان از غزنه که پایتخت بود به قاین امد و پس از مدتی به سال 21 هجری در گذشت مقبره حکیم بوذر جمهر در فاصله چهار کیلومتری جنوب غربی شهر قاین و در دامنه کوهی موسوم به کوه ابوذر قرار دارد بنای مقبره از بناهای قرن ششم و هفتم هجری است به فرم چلیپایی و با معماریی بسیار زیبا ساخته شده است بنا دارای سه صفه غیر مسطح است که شامل بخشهای مختلف نظیر طاق نماها ، مقبره ، برج ، شمع خانه ، زائر سرا ... میباشد . در دوره های تیموری ، صفویه ، قاجاریه و پهلوی بخشهای مختلفی به بنا افزوده شده و یا مورد مرمت قرار گرفته است تزیینات گچ کاری گنبد از زیباترین بخشهای اثر می باشد مصالح اصلی در ساخت بنا سنگ گچ و اجر است در خت بنه 700 ساله ای نیز در کنار این مقبره وجود دارد که به زیبایی اثر افزوده است این اثر با ارزش تاریخی به شمار 2759 در سال 1379 شمسی در فهرست اثار ملی ایران به ثبت رسیده و هم اکنون اقدامات مرمتی توسط اداره میراث فرهنگی قاین و با همکاری اداره اوقاف و امور خیریه در حال انجام میباشد
 

قلعه حسین قاینی

شهر قاین در منطقه قهستان در هنگام ظهور اسمایعیلیان یکی از پایگاههای اصلی و مهم آنان محسوب می شده است قاضی حسین قاینی از طرف حسن صباح ماموریت یافت تا در ترویج فرقه اسماعیلیه به خراسان و قهستان عزیمت کند او فرد زبردستی بود که از مردم قهستان و شهر قاین بود و دعوت وی با استقبال مردم روبه رو گشت به دستور قاضی حسن قلعه و دژهای مستحکمی در قهستان ساخته شد که بقایای تعدادی از آنها هنوز پا بر جاست از جمله این قلاع قلعه حسین قاینی معروف به قلعه کوه در فاصله پنج کیلومتری جنوب شهر قاین قرار دارد .این قلعه پس از قلعه شاه دژ بیرجند ( نهبندان ) بزرگترین قلعه شناخته شده در جنوب خراسان است

در مورد قدمت این قلعه نظریات متفاوتی وجود دارد چرا که برخی معتقدند که این قلعه همان شهر ارتاگونا است که در دوره هخامنشیان در مقابل هجوم لشکریان اسکندر مقاومت و ایستادگی کرد و بعضی دیگر نیز آن را مربوط به دوره ساسانی میدانند هز چند نوع معماری و فرم طاقها و طاقچه های به جا مانده از آن شبیه معماری ساسانی است .

مصالح عمده قلعه سنگ ساروج است و تمامی سطوح دیوارها و بدنه بیرونی حصارو برجها بندکشی و درزگیری شده است برخی اطاقها در دو طبقه ساخته شده است و در سقف بعضی اطاقها مطالح چوب بکار رفته است معماری قلعه با استفاده از پستی و بلندی های کوه از دوقسمت کاملا متمایز ساخته شده است یکی قسمت سربازان و جنگجویان و دیگر قسمت امیر نشین و فرماندهی ، از نظر دفاعی قلعه حسین قاینی از موقعیت ممتاز برخوردار است و فقط از جهت شرقی و روی ارتفاعات مشرف بر قلعه احتمال تهدید و نفوذ دشمن وجود داشته است که در این قسمت قلعه کوچکی همراه با برج و باروهای مستحکم برای دیده باتی و حفاظت بیشتر ساخته شده است مشهور است که خواجه نصیرالدین طوسی مدتها در این شهر در دربار بزرگان اسماعیلی زندگی میکرده و کتاب اخلاق ناصری را به نام ناصرالدین محتشم فرمانروای قهستان تالیف کرده است

آرامگاه شیخ ابوالمفاخر

ابو محمد حسن ابن منصور مشهور به ابوالمفاخر از رجال علم دیانت و سیاست فقیه ، محث و ریاضیدان قرن ششم هجری است .
ابو محمد در قاین به شغل قضاوت می پرداخت و بر اثر شهرت فوق العاده از سال 547 هجری سلطان بهرام شاه اورا به غزنین فراخواند و به عنوان وزیر خود بر گزید او تا مدت 29 سال بدین منصب باقی ماند وی در ایام کهولت به قاین بازگشت و در همان جا از دنیا رفت.
بنای فعلی مقبره شیخ ابوالمفاخر در سده سیزدهم هجری ظاهرا بر روی ویرانه های بنای قبلی و در داخل قبرستان و مزرعه بلهری احداث شد
این بنا دارای پلان چهار طاقی است که با مصالح آجر ساخته شده است بنا فاقد سنگ لوح یا کتیبه است و از سادگی خاصی بر خوردار است
این اثر تارخی به شمارخ 2377 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید ه است به قاصله حدود 1.5 متری این بنا مقبره دیگری وجود دارد که از قدمت بیشتر بر خوردار است و به دوره صفویه تعلق دارد بنا به اضهارات مطلعین محلی این مقبره متعلق به دختر یکی از حکام شهر قاین به نام ابو تراب بوده است

رباط زردان

بنای رباط زردان در حدود 110 کیلومتری جنوب شرقی قاین و در مجاورت روستای زردان قرار گرفته است
معماری بنا مربوط به دور صفویه میباشد ولی آثار و شواهد دوره سلجوقی در آن مشاهده می شود یک ایوان به ارتفاع 9 متر در ضلع غربی حیاط مرکزی و سه رواق در اضلاع شمال ، جنوب و غرب از فضای اصلی آن میباشد
این ثر تاریخی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و در مالکیت میراث فرهنگی قرار دارد .

مسجد جامعه خضری

شهر ییلاقی خضری مرکز بخش نیمبلوک در 50 کیلومتری شمال شهر قاین و بر سر راه قاین به گناباد قرار دارد این شهر به آب و هوای معتدل و جاذبه های طبیعی و تاریخی و مراتع سرسبز و باغها و فضاهای سرسبز طبیعی و وجود تعدادی آثار تاریخی از قبیل آب انبار و مسحد جامعه و محوطه تاریخی آن و امام زاده عبدالله به فاصبه ده کیلومتری آن از موقعیت ویژه ای بر خوردار است
مسجد جامعه خضری از مساجد قدیم این شهر بوده که متاسفانه در زلزله سال 1347 به طور کامل تخریب گردیده و مجددن مورد بازسای قرار گرفته مسجد فاقد حیاط میباشد و تمامی فضای آن مسقف بوده و در داخل شبستانها تعداد زیادی سطونهای قطور به صورت زیبایی احداث شده است در مجاورت مسجد اّ انبار تاریخی مربوط به دوره صفویه و یک محوطه باستانی نیز قرار گرفته است .

دژ زیر زمینی نیگ

این دژ در داخل تپه ای در روستای نیگ ایجاد شده است و به عنوان زیستگاه مخفی کاربرد داشته است .
جمعا حدود 45 فضا شامل اتاق راهرو و سالن در این مجموعه زیر زمینی وجود دارد که همگی توسط انسانهای آن زمان کنده و ایجاد شده است ارتفاع سالن و هشتی در حدود 2.5 تا سه متر و ارتفاع اتاق ها و راهروها کمتر از 2 متر میباشد وجود فضای وسیع برای اجتماع و نیز محراب کنده شده بر دیوار نشانگر وجود نوعی اعتقادات مذهبی و ایین خاصی است که ساکنین این زیستگاه زیر زمینی داشته اند

غار جوجه
غار جوجه یکی از شگفت انگیز ترین غارهای طبیعی قاین میباشد که دارای اهمیت باستان شناسی نیز میباشد این غار در 25 کیلومتری شرق قاین و 5 کیلومتری جنوب غرب روستای خونیک علیا واقع است .

این غار بر خلاف اسم آن بزرگترین غار شناسایی شده در جنوب خراسان است . دهانه این غار در ارتفاع تقریبی 80 متر از کف دره رو به شرق قرار دارد ابعاد دهانه غار 2.30 در 4 متر است ارتفاع غار در داخل به چهل متر نیز میرسد عمق غار صدها متر و عرض متوسط ان نیز 20 متر است شیب غار به سمت پایین ودر بعضي نقاط درازی شیب 70 درجه میباشد اثارو بقایای سفالهایی مربوط به دوران تاریخی در ابتدای غار پراکنده است در ابتدای غار حوضی جانبی با مصالح سنگ و ساروج ساخته شده است شکل داخلی غار بسیار چشم نواز است و متشکل از یک تالار اصلی است تشکیلات زیبای بلوری و گل کلمی بر سطج دیواره ها و سطح کف مشاهده میشود در قسمتهایی از غار نیز تشکیلات زیبای اهکی استلاگمیت و استلاگتیک به طرز شگفت اوری مشاهده میشود

درختان کهنسال

در مجموع تا کنون 10 اصله درخت کهنسال در مناطق مختلف شهرستان قاین شناسایی شده اند که شامل دو درخت چنار و 8 درخت سرو کهنسال میباشد تمامی درختان مذکور مورد تقدس اهالی محل خود قرار داشته و از اهمیت فوق العاد ه ای بر خوردارند قدمت این د رختان حدود 1500 تا 2500 سال قبل است از مهمترین درختان مذکور میتوان به درخت سرو مهمویی ، درخت سرو میر اباد ، سرو استند ، و درخت سرو ابیز اشاره نمود

    مشاهير شهرستان قاين

  علوم قرآنی

دانش حدیث

عرفا

مفتیان و مراجع

ادبیات قارسی

شعرا

ادبیات عرب