خلاقیت و روشهای آموزش آن به دانش آ موزان

خلاقيت و روشهای آموزش آن به دانش آموزان
نويسنده : اعظم رجبي مرام

فهرست مطالب
1- مقدمه

2-تعريف و توصيف خلاقيت

3-خلاقيت در آموزشگاه سنتی

4- چگونه خلاقيت به وقوع مي پيوندد ؟

5- چگونه خلاقيت به وقوع مي پيوندد ؟

6- ويژگيهای افراد خلاق

7- ويژگی های دانش آموزان خلاق از ديدگاه صاحب نظران

8- چگونه می توان خلافيت را در دانش آموزان پرورش داد؟

9- اصول پرورش خلاقيت شخصی دانش آموزان از ديدگاه تورنس

10- الگوساز ی برای خلاقيت [1]

11- پرورش حس خودكارآمدی

12- اردوگاه خلاقيت

13- رسانه های آموزشی و خلاقيت

14- درس علوم تجربی و نقش آن در پرورش قوه خلاقيت دانش آموزان

15- راهبردهای تشويق پرسشگری و ايده سازی

16- روش های كاربردی پرورش خلاقيت در دانش آموزان

17- چكيده

18- پيشنهادات

19- منابع و مآخذ


مقدمه

در دنيای پيچيدة كنونی، كه شاهد رقابت های بسيار فشرده در جوامع گوناگون برای دست يابی به جديدترين فن آوری و منابع قدرت هستيم، افراد تيزهوش، خلاق و صاحبان انديشه ی نو و تفكر واگرا، به مثابة گرانبهاترين سرمايه ها، از جايگاه بسيار بالا و ارزشمند برخوردار هستند.

در چنين عصری، بايد برای اداره سازی سازمانهای گوناگون اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و آموزشی، به نوآوری و بهره گيری از دست آوردهای اخلاقی، علمی و فنی بشر همت گماشت و راه را برای نوآوری و ارائه طرح های مناسب در اين سازمان ها هموار كرد.

امروزه، جامعة ما بيش از هر زمان ديگر به افراد هوشمند و خلاق نياز دارد. هرقدر جهانی كه در آن زندگی می كنيم، پيچيده تر می شود، نياز به شناسايی و پرورش ذهن های خلاق و آفريننده نيز بيشتر و شديدتر می گردد. به همين دليل، در شرايط كنونی، مسئلة خلاقيت از مهم ترين مسائل در قلمرو روان شناسی آموزشگاهی است.

با توجه به اين امر، بايد مديرانی مبتكر و خلاق را برای رده های متفاوت مديريت برگزيد با مديران توانمندی كه قادر باشند با اتخاذ تدابير و شيوه های بايسته، زمينه را برای تجلی و بروز استعدادها و خلاقيت های معلمان و دانش آموزان قراهم آورند.

اينك در آموزش و پرورش ما هدف هايی ترسيم شده است كه يكی از مهمترين آنها آموزرش مهارتهای فكری پايه و گسترش افق فكری كودكان و نوجوانان است. برای تحقق اين هدف بايد به رشد تفكر خلاق در كودكان و نوجوانان توجه كرد. ترديدی نيست كه مهمترين نقشی كه آموزش و پرورش می تواند در تعليم و تربيت دانش آموزام ايفا كند پرورش توانايی خلاقيت در آنان است.

اصولاٌ يكی از شاخصه های رشد و ارتقای علمی در هر كشوری شكوفايی و تجلی خلاقيت و ابتكار عمل به عنوان زير ساخت آن جامعه است.

جوامعی كه بتوانند خلاقيت نسل جوان را احيا و شكوفا سازند، از ميزان قابل توجه توسعه، رشد و شكوفايی علمی برخوردار خواهند شد و بالعكس به هر ميزان كه خلاقيت با پرورش و تعالی نيابد ركود صنعتی و فرهنگی و علمی را بايد برای آن جامعه انتظار داشت.

تعريف و توصيف خلاقيت : واژة خلاقيت در واقع از سال 1950، كه مفهوم آن درآمريكا موضوع تحقيقات مهمی قرار گرفت معمول شد. صاحب نظران، تهريف های متعددی از خلاقيت[2] و نوآوری [3] به عمل آورده اند. در اينجا برخی از تعاريف مهم را بررسی می كنيم. استيفن رابينز (1991) : خلاقيت را به معنای توانايي تركيب انديشه ها و نظرات در يك روش منحصر به فرد با ايجاد پيوستگی بين آنان بيان می كند.

رضائيان (1374) : خلاقيت به كارگيری توانائيهای ذهنی برای ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است. نوآوری به كارگيری انديشه های جديد ناشی از خلاقيت است كه می تواند يك محصول جديد يا راه حل جديد انجام كارها باشد.

تومانز (1992) : خلاقيت را به وجود آوردن تلفيقی از انديشه ها و رهيافت های افراد و يا گروهها در يك روش جديد، تعريف كرده است.

البرشت (1987) : خلاقيت و نوآوری و وجه تمايز آنان را به اين صورت مطرح كرده كه خلاقيت يك فعاليت ذهنی و عقلانی برای به وجود آوردن انديشه ی جديد و بديع است. نوآوری تبديل خلاقيت انديشه ی نو به عمل و يا نتيجه است.

شايد به جرأت بتوان گفت كه جامع ترين تعريف خلاقيت توسط گيلفورد دانشمند آمريكايي، عرضه شده است. او خلاقيت را با تفكر واگرا [4] ( دست يافتن به رهيافت های جديد برای مسايل) در مقابل تفكر همگرا[5] (دست يافتن به پاسخ) مترادف دانسته است.

افرادی كه تفكر واگرا دارند در فكر و عمل خود با ديگران تفاوت دارند و از عرف و عادت دور می شوند و روشهای خلاق و جديد را بكار می برند. عكس، كسانی كه از اين خصوصيات برخوردار نيستند، تفكر همگرا دارند و در فكر و عمل خود از عرف و عادت پيروی می كنند. پس، تفكر واگرا يعنی دور شدن از يك نقطه ای مشترك كه همان رسم و سنت و عرف اجتماع است و تفكر همگرا يعنی نزديك شدن به آن نقطه.

امروزه ثابت شده است كه خلاقيت در نوع بشر به اندازه حافظه عموميت دارد و می توان آن را با كاربرد اصول و فنون معين و ايجاد طراز تفكرهای جديد و ايجاد محيطی مناسب پرورش داد.

رابرت اپستين می گويد : " من پس از بيست سال تحقيق، بررسی و مطالعه روی اين مسئله به اين نتيجه رسيده ايم كه همه انسانها از قوه خلاقيت برخوردار هستند و استثنايي وجود ندارد. " پس می توان موهبت خلاقيت را به كار نگرفتن، پژمرده نمود و يا با مبادرت به فعاليتهايي كه بيشترين امكان را برای پرورش خلاقيت به وجود می آورد، آنرا را توسعه داد.

بعضی از دانشمندان خلاقيت را مستقل از ضريب هوشی و بعضی ديگر آن را در طول ضريب هوش می دانند.

گاردنر[6]خلاقيت را بالاترين شكل كاربرد تيزهوش تعريف كرده است اما تورنس[7] آن را مستقل از ضريب هوش بيشتر از 120 می داند. و معتقدند كه خلاقيت با ضريب هوش كمتر از 120 همبستگی دارد. اين خلاقيت آراء و نيز نتيجه تحقيقات نشان می دهد كه گرچه خلاقيت بسيار پيچيده است، ولی انجام يك عمل خلاق صرفاٌ نتيجه ضريب هوشی بيشتر و بالاتر نيست.

مطالعه ی خلاقيت دانش آموزان، وجود خصوصيات معينی را در كودكان خلاق تأييد می كند اين



خصوصيات عبارتند از :

1- قابليت انعطاف 2- حساسيت 3- احساس مسئوليت 5- احساس همدری 6- استقلال

7- خودپنداری مثبت 8- نيار به تماس های اجتماعی 9- علاقه به پيشرفت

بر اساس مطالعات و تحقيقات انجام شده درباره خلاقيت می توان گفت، نكات زیر در درك مفهوم خلاقيت و توسعه آن اهميت ويژه ای دارد :

1- خلاقيت امری است فردی و ارزيابی خلاقيت با ارزيابی توانايي های فردی توأم است.

2- خلاقيت امری است توسعه پذير و همه دانش آموزان از توانايي بالقوه خلاقيت برخوردارند.

3- خلاقيت از طريق ايجاد حساسيت در درك مسايل قابل توسعه است.

4- خلاقيت از طريق آزمايش، تجربه و كنكاش رشد می كند.

5- انديشه تخيلی و تفكر ابتكاری موجب برانگيختن قدرت خلاقيت می شود.

6- خلاقيت با استقلال فكر و اعتماد به نفس همراه است و برای رشد خلاقيت برخورداری از اعتماد به نفس قوی كاملاٌ ضروری است.

7- خلاقيت از طريق بيان احساسات و برداشتهای شخصی، غنی تر می شود و صحبت دربارة تجربه ی خلاق ارزش آن را بيشتر می كند.

8- خلاقيت مبتنی بر كنجكاوی و تمايل برای تجربه در امور گوناگون است، لذا به كنجكاوی دانش آموزان می بايد بها داد.

9- خلاقيت، توسعه آگاهی، توانائی جذب و بهره مندی از همه ی نعمت های زندگی است.

10- انديشه ها و اظهارات خلاق كودكان و دانش آموزان بايد تشويق شود تا زمينه خلاقيت فراهم آيد.

خلاقيت در آموزشگاه سنتی آموزش و پرورش سنتی روی تعليم مستقيم و بنابراين تقليد و انتقال، متمركز است. معلم دانش را منتقل می كند و دانش آموز با حفظ كردن آن مبحث مورد ارزشيابی قرار می گيرد. خلاقيت در آموزش سنتی جای بسيار اندكی دارد به طوری كه شايد بتوان گفت خلاقيت نه تنها فراموش شده، بلكه خفه و خاموش شده است. " تاردی" در اين باره می گويد : تخيل سازنده هنوز هم عملاٌ در معرض ظلم و تعدی است، زيرا مدرسة سنتی نه تنها درها را به روی تخيل سازنده نگشوده، بلكه می توان گفت در بعضی موارد نيز درها به روی آن بسته است. در واقع باز گذاشتن درها به روی تخيل به منزله ی واگذاری آزادی به شاگرد برای اظهار وجود است و برای آزادی اظهار وجود، گفت و گو وسيله ی مؤثری محسوب می شود. آموزشگاه سنتی، آموزشگاه سكوت است و در آن كم تر به شاگران اجازه ی صحبت كردن و فكر كردن داده می شود. اين گونه برخوردها قطعاٌ عمل متعددی دارد، اما علت عمده، نگرش معلم نسبت به شاگردان خلاق است (بودو، 1358). كتزل و جكسون اين مسئله را به طور تجربی مورد تحقيق و مطالعه قرار دادند. آنان از معلمان شاگردان عضو يك گروه نمونه خواستند كه هر يك از آنها را در پنج طبقه كه بر حسب ملاك تعيين شده بود، جای دهند. نتايج بدست آمده بسيار چشمگير بود. به اين ترتيب كه معلمان، شاگردان دارای هوش بحر زياد را نسبت به شاگردان برخوردار از بهره ی هوشی متوسط بيش تر دوست داشتند و برعكس خلاق ترين شاگردان فقط به اندازه ی افراد متوسط گروه مورد علاقه ی معلمان بودند. معلمان چندان حمايتی از شاگردان خلاق نمی كنند، زيرا اين شاگردان را تهديدی برای درس خود می دانند. سئوالات شاگردان خلاق می تواند درسی كه جسورانه از طرف معلم تشريح و به تدريج ساخته و پرداخته می شود مورد شك قرار دهد و در بسياری موارد سئوال آنها غير منتظره است و شايد معلم نتواند به آن جواب دهد يا لااقل جواب آن را پيش بينی نكرده است (آلن بودو، 1358) بنابراين (از سررسيدن به آموزش و پرورش خلاق، دور شدن از روشهای سنتی آموزشی و به كارگيری شيوه های باز مردم سالارانه در امر ياردهی و يادگيری است. به اين جهت امروزه بايد به جای انباشتن ذهن شاگردان از محفوظات، فكر آنان را به فعاليت وا داشت و روش انديشيدن را به آنان آموخت، زيرا استعداد خلاقيت امری است كاملاٌ فطری و بروز آن در مورد عامه شاگردان امكان پذير است. ولی آنچه اهميت دارد چگونگی شكوفا شدن اين استعداد در افراد باقوه خلاق است. چگونه خلاقيت به وقوع مي پيوندد ؟ 1- خلاقيت امری است توسعه پذير، به عبارت ديگر همه دانش آموزان از توانايي بالقوه خلاقيت برخوردارند. 2- خلاقيت امری است فردی و ارزيابی خلاقيت توأم با ارزيابی توانايي های فردی است. 3- خلاقيت از طريق آزمايش، تجربه و كند و كاو رشد می كند. 4- انديشه ی تخيلی و تفكر مبتكرانه موجب برانگيختگی قدرت خلاقيت می شود. 5- خلاقيت با استقلاال فكر و اعتماد به نفس همراه است با اعتماد به نفس قوی برای رشد خلاقيت امری ضرور یاست. 6- خلاقيت از طريق بيان احساسات و برداشتهای شخصی غنی تر می گردد. صحبت درباره ی تجربه خلاق ارزش آن را بيشتر می كند. 7- خلاقيت، توسعه ی آگاهی و توانايي جذب و بهره مندی از همه نعمت های زندگی است. (امروزه 1365) ويژگيهای افراد خلاق 1- افراد خلاق مسائل و وضعيت هايي را می بينند كه قبلاٌ مورد توجه قرار نگرفته است. آنها افكار، عقايد و نظريات جديدی ارائه می دهند كه ديگران از آن عاجزند. 2- انديشه، فكر و تجربيات حاصل از منابع گوناگون را به هم ربط داده، آنها را مورد بررسی و تجزيه و تحليل قرار می دهند و به خلق آثار جديد می پردازند. 3- به طور معمول از طرق گوناگون به بررسی هر موضوع می پردازند و به آن چه گذشتگان انجام داده اند اكتفا نمی كنند و نسبت به پيش فرش های قبلی گذشتگان ترديد می كنند. 4- فی البداهه از نژروی ذهنی و بينش بيشتری برخوردارند و از آنها كمك می گيرند و استفاده می كنند. 5- در فكر و عمل از انعطاف پذيری بالايي برخوردارند (قرائنی مقدم، 1375) . مطالعاتی كه "بارون" (1969) در زمينظ شخصيت افراد خلاق انجام داده است نيز نشان می دهد كه آنها در مقايسه با افراد عادی خوش بنيه تر است و به دنبال تنش اند يا از طريق آزاد شدن آن احساس لذت می كنند. افراد خلاق، كم تر ضعيف النفس بوده و از مسائل و امور آگاه اند. آنها تمايل زيادی به خطر كردن دارند ( خطر اشتباه، تصحيح و مسخره شدن). اين خصلت به آنها كمك می كند تا از شناخت منفی و بی تفاوتی بگذرند و به شناختی فعال برسند. تورنس(1998) در پاسخ به اين پرسش كه ويژگيهای شخصيتی چه نقشی در خلاقيت ايفا می كند، گفته است : شخصيت هم می تواند خلاقيت را آسان سازد و هم مانع آن شود. ويژگيهايي از قبيل آمادگی برای خطر كردن، كنجكاوی و جست و جو گری، استقلال انديشه، پشتكار و پايداری، شهامت رأی، ابتكار پرسشگری درباره ی موقعيت های معما گونه و درگير شدن با امور دشوار از جمله ويژگيهای آسان ساز خلاقيت شمرده شده اند. او می گويد : "هر عملی كه ما برای تشويق اين گونه رفتارها انجام دهيم شخص را در جهت خلاقيت بيش تر سوق می دهد" . (سيف، 1379) در مقابل ويژگيهای شخصيتی بالا كه موجب شكوفايي خلاقيت می شوند، ويژگيهای ديگری وجود دارند كه از بروز خلاقيت جلوگيری می كنند. گيلفورد (1998) در اين باره ويژگيهای زير را نام می برد : سلطه گری، منفی بافی مقاومت، ترس، عيب جويي، انتقاد از ديگران، سازش كاری، تسليم در برابر قدرت و كمرويي. (سيف، 1379) از موانع ديگری كه بر سر راه خلاقيت دانش آموزان قرار دارند می توان به موارد زير اشاره كرد : 1- عدم اعتماد به نفس : كه به مرور زمان با توجه به تجارب گذشته فرد و محيط اجتماعی در افراد بوجود می آيد. افراد جامعه ای كه به قول مزلو به علت نيارهای ديگر فرصت خوديابی پيدا نكرده اند و به آنها چنين فرصتی داده نشده است تا به رشد و بلوغ برسند، كمتر اعتماد به نفس پيدا می كنند و هميشه متكی و فرمانبردار ديگران بار می آيند. 2- تمايل به همرنگی و همگونی، زيرا متفاوت از ديگران رفتار كردن و راه و روش ديگران را نرفتن، به خصوص در جوامع سنتی، موجب تمسخر و سرزنش می شوند. 3- عكس العمل منفی، از مهمترين عواملی است كه اثر تخريبی شديد بر روی يك موضوع ناآشنا و يك ايده ی جديد دارد. تفكر خلاق نياز به طرز تلقی و تفكر مثبت دارد. 4- حذف خيال بافی ها و اجازه ی خيال بافی ندادن به دانش آموزان 5- محدوديتهايي كه بازدارنده ی قوه كنجكاوی دانش آموز است. ( مثلاً وقتی كه معلم از سئوال كردن خسته می شود) 6- پيش داوری ها (شامل پيش داوری خود شخص يا عقيده های ديگران) 7- ترس از انحراف و سعی در هم نوايي با اجتماع 8- ارزش ها و هنجارهای فرهنگی ويژگی های دانش آموزان خلاق از ديدگاه صاحب نظران خلاقيت، عبارت از قدرت استدلال، درك سريع مفاهيم و حافظه ی قوی در دانش آموزان خلاق است. شاگردان خلاق لزوماً در آزمون های هوش نمره ی چندان فوق العاده ای كسب نمی كنند اما در آزمون های مربوط به سنجش مهارت های تفكر واگرا نمره بالايي بدست می آورند. بنابراين فقط اشخاصی تيزهوش نيستند كه می تواند خلاق باشند، بلكه با هوش متوسط هم می توان خلاق بود و كمبود خلاقيت را فقط به افرادی كه عقب ماندگی ذهنی دارند می توان نسبت داد. نتايج تحقيقات تورنس (1998) راجع به رابطه "هوش و خلاقيت نشان دهنده ی اين است كه معدل بهره ی هوشی دانش آموزان خلاق بين 97 تا 126 است و در نتيجه بين شاگردان باهوش و خلاق تفاوت معنی داری در پيش رفت تحصيلی وجود ندارد". (سيف، 1369) دانش آموزانی كه خلاق اند راه حل های هوشمندانه برای مسائل ارائه می دهند. آنها در بازخوردها و نگرش های خود مستقل و بی تعصب اند و ترجيح می دهند كه در شرايطی باز و نامحدود ( از نظر يادگيری) فعاليت كنند تا ديدگاههای خود را مطرح كنند. اين كودكان به فعالطتهای فرهنگی بيش از ورزش و فعاليتهای اجتماعی علاقه دارند. دانش آموزان خلاق از خوانندگان كتاب و مجله به شمار می آيند و از مهمترين خصايص آنها احساس بی شباهت بودن به ديگران است. آن ها در فعاليتهای گروهی غالباً نقش رهبر را به عهده می گيرند و برای مشورت، بيش تر به دوستان مراجعه می كنند تا والدين. شاگردان خلاق، آشوبگر و بی انظباط لقب گرفته اند. سئوالات آنها عجيب و نامعقول جلوه می كند و باعث تهديد معلم می شود. نيكسون (1962)، تورنس (1966) ولی كاك (1979) تحقيقاتی انجام داده اند و ويژگيهای دانش آموزان خلاق را چنين عنوان كرده اند : 1- اين دانش آموزان از نظر هوشی بالاتر از سطح متوسط هستند. 2- از نظر هوش كلامی و فضايي بسيار برجسته اند. 3- دارای ظرفطت های حافظه ای فوق العاده در ثبت و نگهداری وقايع مختلف هستند. 4- آماده هستند امور و فعاليتهای مختلف را تجربه كنند. 5- از نظر فكری مستقل هستند. 6- از نظر اجتماعی، رفتاری مطلوب دارند. 7- از نظر بيان صريح و راحت هستند. 8- افرادی فعال و كنجكاوند. 9- در حل مسائل و پاسخ به سئوالات عموماً از تفكر واگرا [8] برخوردارند. 10- به مسائل مذهبی و فلسفی علاقه نشان می دهند. 11- مقام و باجرأت، انتقاد پذير و خستگی ناپذيرند. 12- خودجوش، صادق و ساده اند (افروز، 1365) چگونه می توان خلافيت را در دانش آموزان پرورش داد؟ 1- به سئوالات دانش آموزان بايد احترام گذاشت و آنها را راهنمايي كرد تا خودشان جواب سئوالات را بيابند. 2- بايد به دانش آموزان نشان داد كه عقايدشان دارای ارزش است و عقايدی را كه پذيرش آنها در كلاس ممكن باشد، بايد پذيرفت. 3- نظريات و اظهارات خلاق دانش آموزان می بايست توسط معلم مورد تشويق قرار گيرد و زمينه ظهور آنها فراهم شود. 4- گاهی اوقات بدون آنكه تهديدی از جهت نمره ارزشيابی يا انتقاد در كار باشد، بايد كودكان را آزاد گذاشت تا كارهايي را كه خودشان می خواهند انجام دهند. 5- هرگز نبايد قضاوتی در مورد رفتار دانش آموزان به عمل آورد، بدون آنكه عمل و نتايج آن تشريح شود. 6- انديشه هايي مانند : همه چيز از قبل معلوم و معين شده است، بايد از افرادی كه به عنوان متخصص در هر زمينه معرفی شده اند اطاعت كرد و نمی توان نگرش خاص خود را دنبال كرد، نبايد در ذهن دانش آموزان ايجاد شود. 7- بايد در هر زمينه ای مهارت و درك لازم را به وجود آورد، زيرا در غير اينصورت امكان مبدل شدن به يك دانشمند يا هنرمند خوب و نيز امكان به دست آوردن برتری، به عنوان بخشی از خلاقيت، جز برحسب شانس و تصادف فراهم نخواهد شد. 8- بايد نيروی ابتكار و تخيل افراد را بارور كرد تا در هر زمينه ای توان انجام فعاليتهای لازم برای گشودن بابی نو را داشته باشند. 9- بايد به عقايد غير عادی دانش آموزان احترام گذاشت، زير كسانی كه به نوعی خلاقيت آنها برانگيخته می شود، روابط و مفاهيمی را درك می كنند كه بقيه ممكن است از آن بی خبر باشند. 10- جوابها بايد طوری باشند كه فرد را به سئوالات تازه هدايت كند. مربی بايد به هنگام جواب دادن به هر سئوال، دانش آموز را به معلمهای تازه تری بگشايد تا ذهن او خودآگاه و ناخودآگاه مشغول كاوش و جست و جو باشد. 11- تكميل اشياء و امور ناكامل از موارد ديگری است كه موجب خلاقيت دانش آموزان می شود. بايد از آنها خواسته شود جملات ناكامل، نقاشی ها و تصاوير نيمه تمام و مبهم و حتی اشياء نيمه كاره را كامل كنند. 12- دانش آموز بايد اشياء را از نزديك ببيند و آنها را زير و رو كند. مشاهدة شی به تنهايي كنجكاوی او را ارضا نخواهد كرد. می توان تا آنجا كه سلامت دانش آموزان به خطر نيفتد آنها را به بازيهای تخيلی تشويق و ترغيب كرد. 13- بايد فرصت های مناسب برای يادگيری مبتكرانه تدارك ديده شود و از اين نوع يادگيری ها قدردانی گردد، زيرا يكی از مشخصات انسان خلاق اين است كه توانايي اش را خود به كار می اندازد. كنجكاوی و عشق شدژد كودك به كشف مطالب تازه نشان می دهد كه در يادگيری، تقريباً همه كودكان پيش قدم اند. وظيفه ی مربيان اين است كه اين قابليت را زنده نگهدارد و بگذارند كه گاهی اوقات كودكان مطابق ذوق و سليقه ی خود اشياء و امور را كشف كنند. 14- معلمان بايد سئوال هايي را بپرسند كه با چرا و چگونه آغاز می شوند، نه با كجا، چه كسی و چه وقت. سئوالهايي كه دارای جوابهايي متعدد باشند، موجب تفكر واگرا و ايجاد خلاقيت در دانش آموزان می شوند. اصول پرورش خلاقيت شخصی دانش آموزان از ديدگاه تورنس 1- سئوالات غريب، غير معمول و عجيب دانش آموزان را نبايد ناديده گرفت. دانش آموزانی كه در مطرح كردن سئوالات خلاقانه تبحر دارند، ممكن است شما را از نظر ربط داشتن سئوالاتشان دچار حيرت كنند. اگر دانش آموزان به اين نتيجه برسنددكه نمی توانند سئوالات خوب خود را بپرسند، از طرح آن اجتناب می كنند. تشويق به طرح سئوالات غير معمول و چالشگر ممكن است به ارتقای خلاقيت دانش آموز بينجامد. زمانی كه دانش آموز ببيند واقعاً می تواند سئوالات مورد علاقه خويش را بپرسد و نگران واكنش شما نباشد، رفتار خلاقانه اش به ساير زمينه ها تعميم می يابد. 2- سعی كنيد در همه فكرها نكات مثبت بيابيد. به فكرها و سئوالات، برچسب احمقانه، بد و نامربوط زدن، اين احتمال را كه دانش آموز سئوالات بهتری بپرسد، كاهش می دهد. بهترين روش اين است كه سئوالات بد، با مطالبی از سوی خود شما دنبال شود و از ياد گيرنده بخواهيد، در مورد مسأله بيش تر فكر كند. زمانی كه دانش آموز فكر خود را ارزيابی می كند، احتمال كمتری وجود دارد كه در آينده از طرح سئوال بپرهيزد. 3- مهم است كه به طور منظم به خلاقيت دانش آموزان خويش پاداش دهيد. بسياری از دانش آموزان نشان داده اند كه با دريافت پاداشی برای فعاليت های خلاقانه، به اين گونه فعاليت ها گرايش بيش تری پيدا كنند. 4- از دانش آموزان خويش انتظار خلاقيت داشته باشيد و آنرا طلب كنيد. اگر به دانش آموزان خود بگوييد كه از ايشان انتظار خلاقيت داريد و آن را به عنوان بخشی از عملكرد كلی دانش اموزان ارزيابی كنيد، با خلاقيت بيش تری روبه رو خواهيد شد. 5- از نظر نمره، به خلاقيت بايد امتياز اضافی داد. انتظار خلاقيت از دانش آموزان برای نمره چندان منصفانه نيست. به خلاقيت فرد بايد پاداش داد. ولی به صورت امتياز اضافی. 6- برای رفتارهای خلاق الگو نشان دهيد. برخی مطالعات نشان می دهند، دانش آموزانی كه الگوش خلاق داشته اند، نسبت به دانش آموزانی كه الگوی خلاق نداشته اند، خلاقانه تر عمل كرده اند. الگوساز ی برای خلاقيت [9] يكی از شيوه های بسيار مؤثر پرورش خلاقيت دانش آموزان، نشان دادن الگوهای خلاق است. دانش آموز در اثر صحبت كردن درباره خلاقيت، خلاق نمی شود؛ مگر اينكه شيوه عمل خلاقانه به او نشان داده شود تا از آن الگو بگيرد. معلمانی كه از دوران تحصيل خود در مدرسه بياد داريد، آنانی نيستند كه ذهن شمار ا از طريق سخنرانی با انبوهی مطلب انباشته اند، بلكه معلمانی را به خاطر می آورید كه، تفكرات و كنش هايشان برايتان الگو بوده است. به احتمال زياد، معلمانی كه برايتان الگو بوده اند، بين محتوا و موضوعات درسی كه بايد تدريس می شد و آموزش تفكر به شما، توازنی برقرار می كرده اند. پرورشكاران [10] خلاقيت بر اين باورند كه خلاقيت را نمی توان مانند مهارت خاصی چون آشپزی پرورش داد. خلاقيت با تهيه و ارائه دستور العمل سامان نمی گيرد. دانش آموزان بايد با فرايند خلاقيت آشنا شوند و در يك بستر خلاقيت زا برای خلق ايده ها، دست ساخته ها و نوشته ها بكوشند. الگو سازی برای نشان دادن فرايند خلاقيت بسيار بنيادی است. درباره ی ايده ها، ارزش ها، اهداف و خلاقيت بينديشند. حاصل انديشه شما مددكار دانش آموزان برای ايفای نقش الگوی خلاق آنان است؛ زيرا دانش آموزان پيش از آنكه به گفتار معلم دربارة خلاقيت توجه نشان دهند، متوجه رفتار خلاقانة او هستند. معلم نمی تواند با گفتن و بازگفتن به نتيجه برسد، بلكه بايد با عمل خود به نتايج بسيار برسد. پرورش حس خودكارآمدی محدوديت عمده در برابر آنچه دانش آموزان "می توانند انجام بدهند" آن است كه فكر كنند از عهده "انجام دادن آن" برنيايند. دانش آموزان همگی قابليت و توان آن را دارند كه خلاق باشند و از لذت آفريدن چيزی بهره مند شوند. بدين منظور، نخست بايد پايه ای محكم برای خلاقيت را در آنان پی افكند. گاه معلمان و والدين با پيام های منفی، در برابر انچه دانش آموزان قادرند انجام دهند مانع به وجود می آورند. بسياری از آنچه امروز در زندگيمان قادر به انجامش نيستيم، ناشی از آن است كه به ما گفته اند نمی توانيد از عهده ی انجام اش برآييد. رزنتال و جكوبسون [11] (1968) به ملمانی گفتند، آزمونهای روان شناختی نشان داده اند كه برخی دانش آموزانشان سال آينده خواهند درخشيد. دانش آموزانی كه به صورت تصادفی انتخاب شدند و مستعد خوانده می شدند، بهتر از ساير دانش آموزان عمل كردند. گاه به اين نتيجه، اثر پيگماليونی [12] گفته می شود. اين مطالعه نشان می دهد كه اگر به توان و قابليت دانش آموزان ايمان داشته باشيم از خود عملكرد مطلوبی نشان خواهند داد. اگر دانش آموزان اجازه يابند آنچه را در ذهن دارند به عمل آورند به زيبايي عمل خواهند كرد. آنچه دانش آموزان را با دشواری مواجه می كند باورهای نادرست ما نسبت به توانايي های آنان و نيز باور نادرست آنان درباره توانمندی هايشان است. اردوگاه خلاقيت كودكانی كه در ماه اوت وارد "مدرسة ميان دوره ای" [13] می شوند به جای آوردن كيف هايي پر از كتاب، كيف هايي با خود حمل می كنند كه پر از پيزهای گوناگون دور ريختنی منزل است در پايان هفته دانش آموزان اين اشياء را به چيزهای ابتكاری جديدی تبديل می كنند؛ چيزهايي كه برخی از آنها قابل استفاده اند و برخی از آنها قابل استفاده اند و برخی ديگر نيستند. بنيان گذار اردوگاه خلاقيت مؤسسه "اينونچرپليس" واقع در شهر "اكران " در شمال شرقی ايالت اوهايو بود. اين مؤسسه كه مركزی غير انتفاعی برای ترويج خلاقيت است در سر تا سر كشور برای همين منظور شهرت دارد. اردوكاه خلاقيت چهار برنامه ای متفاوت دارد كه هر يك از پنج پودمان موضوعی را تشكيل شده است. هر پودمان شامل علوم تجربی، رياضيات، تاريخ و هنر است. پودمان ها بر اساس فعاليت های روز قبل تدوين می شوند و هدف مشترك همه ی آنها پرداختن به مشگل گشايي، خلاقيت و سرگرمی است. برای آگاهی از جزئيات پودمان ها، چند نمونه از آنها را در اينجا مطرح می نمائيم.  در فعاليت "صدای مرا به گوش رهبرت برسان" علائم راديوئی از يك سياره ديگر به اردوگاه می رسد حاضران در اردوگاه می كوشند تا با گوش دادن به اين علائم با بيگانگان سياره ناشناس تماس بگيرند برای اين منظور آنها نمونه ای از "مدول" فرماندهی سه بعدی می سازند و به اين وسيله درباره ی اصول ساخت اين نوع مدولهای فضايي مطالبی می آموزند.  در "اختراعات ناشی از تيله های بازی" اردونشينان با كند و كاو در مورد تيله بازی مطالبی را در باره ی تاريخ درست كردن تيله های سنتی، هنر ملهم از تيله سازی، مفهوم اصطكاك و فيزيك حركت شامل گشتاور، گرانيگاه، نيروی لختی و شتاب می آموزند.  در فعاليت "می توانم اختراع كنم" اردونشينان قسمتهای گوناگون از يك وسيله منزل را باز می كنند تا از چگونگی كار آنان آگاه شوند. آنها قسمتهای باز شده را آنگونه كه خود می خواهند سوار می كنند. هر پودمان چنان كيفيت و انعطافی دارد كه هر كودك با هر نوع شيوة يادگيری را راضی و خشنود می سازد. برای مثال، در فعاليت " حركت و جنبش" اردونشينان با بررسی چگونگی طراحی و ساخت وسايل نقليه سرگرم كننده پارك اردوگاه، با قوانين حركت نيوتن آشنا شوند. برنامه های درسی به كودكان امكان می دهد كه مفاهيمی را بياموزند كه قاعدتاً برای بزرگسالان چالش برانگيز است. برای مثال، در يكی از پودمان های درسی به نام "كارناوال احتمال" اردونشينان مفاهيم رياضی احتمال را می آموزند. آنان ضمن بازيهای خاص كارناوال اين مفاهيم را فرا می گيرند. برنامه درسی طوری طراحی شده است كه ذوق و شوق يادگيری كودكان دارای هرگونه توان و سابقة درسی را برمی انگيزد. اردوگاه خلاقيت نيز فعاليت های مشگل گشای بسياری در اختيار معلمان می گذارد تا آنان بتوانند از آنها در كلاس درس استفاده كنند. برای مثال، يكی از معلمان بر اساس فعاليت "اختراعات ناشی از تيله بازی" نوعی بازی ابداع كرد تا به كمك آن بتواند يك واحد درسی در مورد مكزيك ـ كه تيله های آن معروف است ـ ارائه دهد. معلمان كه در نقش تسهيل كنندگان آموزشی انجام وظيفه می كنند در هر هفته يك واحد درسی تدريس می نمايند. معلمان مانند دانش آموزان، در محيطی عاری از هرگونه فشار و الزام كار می كنند. آنان ناگزير نيستند برای ارائه كامل يك متن درسی يا پيروی از رهنمودهای برنامه های درسی دولتی پاسخگو باشند. يادگيری و انديشه های خلاق در اردوگاه تقويت و برانگيخته می شود؛ زيرا هيچ تنبيهی برای ارتكاب اشتباه اعمال نمی شود و هيچ نمره يا آزمونی هم در كار نيست. كودكان می توانند بی آنكه مورد داوری قرار گيرند، فعال باشند، به كارهای سرگرم كننده و دلپذير بپردازند و استعدادهای نهفته ی خود را كشف كنند. رسانه های آموزشی و خلاقيت اين بحث وجود دارد كه آموزگارانی كه خود خلاق نيستند، آيا می توانند به آسانی خلاقيت را در دانش آموزانتشويق كنند؟ به نظر می رسد هر آموزگاری می تواند كوشش كند خلاقيت را در دانش آموزان بازشناسی و تشويق كند و فرصت هايي را برای وقوع آن فراهم آورد. پيشنهادهايي از كتاب تايلور و ويليامز در اين باره مطرح شده است كه عبارتند از : 1- انتخاب رسانه ها به گونه ای كه كارهای افراد خلاق را به نمايش بگذارند. اين كار برای معرفی الگو به دانش آموزان مفيد است. 2- طرح رسانه حول مسائل اسرارآميز، مانند تولد، كره ی زمين، هيپنوتيزم، شهود و بينش ناشناخته ها هميشه برای تمام افراد، خصوصاً برای كودكان و نوجوانان، دارای جذابيت ويژه ای هستند. وجود ناشناخته های زيادی برای دانش آموزان، سئوالات آنان را در اين زمينه ها بيشتر می كند. معلم می تواند بر اين ويژگی ها تأكيد كند و از اين طريق، كنجكاوی و تخيل دانش آموزان را تحريك سازد. 3- يافتن گروهی از معلمان بسيار خلاق و تحقيق درباره چگونگی تدريس و كار آنها. معلمان می توانند در كلاس تدريس معلمان خلاق حاضر شوند و از نزديك شيوة كار آنان را مشاهده كنند. 4- تهيه رسانه آموزشی ـ علمی (فيلم) معلم با آگاهی قبلی می تواند با طرح سئوالات متعدد، توانايي های خلاق دانش آموزان را برانگيزد و آنان را به طور غير مستقيم در يك ماجرای علمی وارد كند. 5- طراحی رسانه های آموزشی به صورت ناتمام اين پيشنهاد نيز عملی است. در اين روش، دانش آموز با ديدن و يا اطلاعات ناكافی، به طور ناخودآگاه به كند و كاو ذهنی می پردازد و ممكن است اين امر عامل پرورش خلاقيت شود. 6- طراحی رسانه ها با توجه به محيط زندگی طراحی رسانه ها به شكلی باشد كه دانش آموزان بياموزند چگونه با تغييرات زندگی كنند. بدين معنی كه به جای سازگاری با محيطف بتوانند محيط را تغيير دهند. ضرورت توسعه اين نگرش در كودكان امروزی، امری ضروری است. 7- نمايش پايان فيلم به دانش آموزان در اين روش، پس از نمايش پايان يك فيلم، از دانش آموزان خواسته می شود موضوع آن فيلم را حدس بزنند. همچنين از دانش آموزان خواسته می شود درباره ی فيلم بحث كنند و راه حل هايي برای مشكلات احتمالی آن بيابند. درس علوم تجربی و نقش آن در پرورش قوه خلاقيت دانش آموزان يكی از دروسی كه در دوره ابتدايي نقش اساسی و كليدی در ظهور قوه خلاقيت دانش آموزان دارد، علوم تجربی است. با توجه به تغييراتی كه در سالهای اخير در محتوای كتب درسی علوم ايجاد شده، محتوای آنها نسبتاً مناسب است. اما عدم كاربرد روش تدريس صحيح توسط معلمان در تدريس اين درس منابع بروز خلاقيت می شود. بسياری از كودكان قبل از ورود به دبستان خلاقيت های متعددی را در منزل از خود بروز می دهند كه همگان بارها شاهد آن بوده ايم. ساختن انواع و اقسام شكلها و چيزهای گوناگون از گِل در روستاها و خمير اسباب بازی در شهرها، درست كردن كاردستی از وسايل گوناگون در منزل و دوختن لباس و ... اينها همه خلاقيت هايي است كه يك كودك قبل از ورود به دبستان بروز می دهد، ولی به كرات مشاهده شد كه همين كودك خلاق با ورود به دبستان ديگر دست به اين گونه خلاقيتها نمی زند و ذوق و استعداد خلاقيت او سركوب شده است. روش تدريس مناسب معلم ممكن است يكی از عوامل مهم و مؤثر در پرورش خلاقيت دانش آموزان باشد. بررسی نشان داده است كه معلمان ن سبت به پرورش قوه خلاقيت نگرش مثبت دارند ولی به دليل نداشتن تخصص و آگاهی لازم در زمينه پرورش خلاقيت، به روشهای تدريس مبتنی بر انتقال معلومات متوسل می شوند. (پوران نژاد، 1376) علوم تجربی يكی از دروس پايه و اساسی برای دانش آموزان دوره ابتدائی است كه موضوعات آن ممكن است زمينه های مناسبی برای بروز خلاقيت باشد. و همان طور كه از نام آن پيداست علمی مبتنی بر تجربه، آزمايش و مشاهده است و از سوی ديگر چنان كه می دانيم يكی از روشهای علمی پرورش خلاقيت دانش آموزان، مشاهده اشياء از نزديك و دستكاری كردن آن (توحيدی، 1380) و تجربة آزمايش است. بنابراين، اين عمل می تواند در بروز خلاقيت نقش مؤثری داشته باشد. فعاليتهای آزمايشگاهی مؤثر در پرورش قوه خلاقيت دانش آموزان انجام دادن فعاليتهای آزمايشگاهی و كسب اطلاعات علمی برای دانش آموزان، نتايج متعددی دارد از جمله : 1) ايجاد يادگيری واقعی به جای حفظ حقايق علمی 2) ايجاد فرصت برای حل مسأله از طريق فكر خلاق 3) رشد ظرفيت و توانايي دانش آموزان و تربيت افراد لايق و كاردان (قمی فر، 1379) 4) افزايش مهارت علمی، دقت در كارها با فعاليتهای آزمايشگاهی، يادگيری را ژرفا می بخشيم، مهارت را می افزائيم، استعدادها و خلاقيت های را شكوفا و بارز می كنيم. يكی از روشهای پرورش خلاقيت دانش آموزان استفاده از تجارب مستقيم آنها در آزمايشگاه و كارگاه است (مقيمی راد، 1378 به نقل از دكتر شهرآرای) آزمايشگاه و فعاليتهای آزمايشگاهی سنگ بنای آموزش علوم محسوب می شود (شميم، 1369). راهبردهای تشويق پرسشگری و ايده سازی دانش آموزان، پرسشگران طبيعی اند، استفاده از چنين مهارتی سبب می شود با محيط متحول و پيچيده سازگاری يابند. تداوم كاربرد مهارت پرسشگری دانش آموزان بسته به نوع رفتار معلم در برابر نتايج پرسشگری آنان است. اگر معلم پاسخ های مشخص و مورد نظر خودش را بخواهد و اجازه ندهد دانش آموز به فراسوی دانش و مهارت معلم و كتاب درسی گام بگذارد، مهارت پرسشگری تداوم نخواهد يافت (استرنبرگ [14] ، 1994). راهبردهای گوناگونی برای به چالش كشيدن فرخی ها و مسائل وجود دارد. از ميان آنها كاربرد آنچه در كلاس ها عملی است عبارتند از : الف) تعريف و تعريف مجدد مسئله معلمان می توانند عملكرد خلاقانه دانش آموزان را از طريق تشويق آنان به تعريف و باز تعريف مسائل و پروژه ها تشويق كنند. انتخاب موضوع مقاله، تحقيق و سخنرانی در كلاس درس هم به عمل خلاقانه دانش آموزان كمك می كند. روی هم رفته، آزادی عمل در انتخاب شيوه عمل، انتخاب ابزار، شيوه نتيجه گيری به تحريك انديشه ورزی دانش آموزان كمك می كنند. ب) ترغيب ايده سازی آن گاه كه مسئله ای تعريف شده يا تعريف مجددی از آن ارائه شده، فرصت مناسبی است تا دانش آموزان برای ايده سازی و توليد راه حل برانگيزيد. هنگامی كه دانش آموزان را در فضای ايده سازی قرار داديد، تلاش كنيد دست به نقد يا داوری نزنيد. اجازه بدهيد ايده ها به هر شكل و كيفيتی كه هستند ارائه شوند. پس از آن كه همه ايده ها ارائه شدند، بكوشيد به ارزشيابی ايده ها يا داوری آنها بپردازيد. ج) ايده پروری از طريق موضوعات گوناگون راهبرد ايده پروری ناظر بر اين امر است كه بايد به دانش آموزان كمك كرد تا از طريق موضوعات درسی گوناگون دست به عملی خلاقانه بزنند. بدين منظور می توانيد از طريق علايق، مهارتها و توانائيهای دانش آموزان وارد عمل شويد. برای مثال، وقتی دانش آموزی به رياضيات در شكل كتابی آن علاقه ندارد، می توانيد از اشتياق او به فوتبال استفاده كنيد و مسائل هندسی را در ارتباط با هندسه زمين بازی فوتبال ارائه كنيد. بدين ترتيب، می توان گفت در راهبرد ايده پروری تأكيد بيشتر بر تدارك فعاليتهايي است كه تلفيق محتوای برنامه درسی را مورد توجه قرار می دهد. روش های كاربردی پرورش خلاقيت در دانش آموزان 1- تقويت حس اعتماد به نفس و خودباوری در دانش آموزان يكی از شاخصه های اساسی تفكر خلاق، خودباوری و اعتماد به نفس می باشد. اصولاً ايده های مثبت و ايمان به توانايي های فردی شرط اول موفقيت است. 2- اهميت جدی به امر آموزش ابتكار عمل و خلاقيت اگر ما خواهان داشتن دانش آموزانی خلاق و مبتكر می باشيم، بايد اصول ابتكار و خلاقيت را به صورت مستقيم و هدف دار به دانش آموزان داده تا خلاقيت در دانش آموزان نهادينه و پايدار گردد. 3- بهره مندی از آرای روانشناسان و جامعه شناسان در چگونگی پرورش دانش آموزان خلاق روانشناسی و جامعه شناسی دو شاخه علمی هستند كه به سرعت در حال توسعه و پيشرفت می باشند و هر روز بخش هايي از زوايای پنهان انسان را كشف و عملكرد آن را بازگو می نمايد. بنابراين بسيار مناسب است كه ما از آن دستاوردهای مثبت در پرورش دانش آموزان خلاق و مبتكر بهره گيريم. 4- ترتيب دادن سخنرانی برای شخصيت های خلاق دانش آموز بهره گيری از اين اصل از دو جهت حايز اهميت است، اول اين كه دانش آموزان خلاق، انديشه های مبتكرانه خود را در اختيار ساير دانش آموزان قرار می دهند، دومين فايده آن است كه سايرين با الگو برداری از چنين شخصيت هايي تلاش خواهند نمود كه خود نيز خلاق و مبتكر شوند. 5- ترغيب و تشويق دانش آموزان به حدس زدن بهره گيری از روش حدس زدن در شرايط مختلف، خود عاملی در شكوفايي استعدادها و تجلی خلاقيت است. در اين زمينه می شود مسايل گوناگون مطرح نمود و از دانش آموزان بخواهيم كه حدس بزنند كه راهكار چيست؟ و چه بايد كرد؟ 6- بهره گيری از روش فعال در تدريس دانش آموزان امروزه با گسترش علوم و تكامل ابزارهای آموزشی، روشهای سنتی در آموزش كه در آن فقط معلم و آموزش دهنده نقش كليدی را ايفا می كرد، جای خود را به روش فعال داده است؛ در روش فعال تدريس، معلم نقش ناظر و راهنما را اجرا می كند و دانش آموزان خود به فرايند يادگيری و تجزيه و تحليل مطالب مشغول می شوند، معمولاً تجربه نشان داده است كه تفكرات خلاق و پويا در اين شيوه بهتر ظاهر می شوند، چرا كه جواب در اختيار دانش آموز قرار نگرفته و فراگير با تلاش و كوشش همه جانبه ی خود به جواب و حل مسئله خواهد رسيد. 7- دادن فرصت برای بيان احساسات مثبت و منفی به دانش آموزان هر دانش آموزی در برابر مسائل و رويدادها واكنش منحصر به فردی خواهد داشت، كه بيان آن واكنش ها می تواند، زمينه ای برای تجلی خلاقيت در ساير دانش آموزان باشد. بنابراين ايجاد فضا و بستری طبيعی و آرام برای بيان واكنش ها و احساسات دانش آموزان و دور نمودن فضاهای خشن و پرالتهاب خود اقدامی عملی در پرورش خلاقيت دانش آموزان است. 8- طراحی و ابداع سئوالات محرك و چالش انگيز رعايت و بهره گيری از اين اصل، دانش آموز را عميقاً به انديشه وادار می كند، در حقيقت واقع شدن در برابر اين نوع سئوالات، زمينه ای برای بروز تفكر خلاق در دانش آموزان مهيا می سازد، و افق های فكری جديدی را فراروی دانش آموزان فراهم می آورد. 9- پرهيز از عجله و شتاب در تقويت خلاقيت دانش آموزان پرورش و تعالی خلاقيت امری است تدريجی و از حركتی آرام برخوردار است. معمولاً حركتهائی كه از روند يكنواختی برخوردار می باشند، ريشه دارتر از حركتهای سنجيده و پرشتاب می باشند. مبارزه با شتابزردگی های غير معقول اصلی اساسی در تربيت نيروهای خلاق می باشد. 10- برگزاری مسابقات سراسری، با مضامين پرورش خلاقيت در دانش آموزان اقدام عملی و فرهنگی ديگر در پرورش خلاقيت بهره گيری از مسابقات می باشد، معمولاً كلمه "مسابقه" به دليل برخورداری از بار روانی مثبت سبب می شوند كه مخاطبان آن با دقت و موشكافی بيشتری به مسأله مورد نظر بنگرند. البته هدف اصلی از برگزاری اين مسابقات جلب توجه دانش آموزان به مسأله پرورش خلاقيت است. 11- پرهيز از تمسخر، تهديد، شرمنده كردن و تنبيه يكی از روشهای مؤثر در پرورش خلاقيت حذف عوامل منفی و تحقير آميز از فراروی دانش آموزان است، اصولاً، تحقير، تمسخر، تنبيه و شرمنده كردن از اموراتی هستند كه مانع شكوفايي استعدادها و خلاقيت ها می شوند، در نقطه مقابل احترام گذاردن، ارزش نهادن و تقويت خودباوری، از لوازم شكوفائی خلاقيت می باشند. 12- توجه به تفاوتهای فردی دانش آموزان هر دانش آموزی، انسانی ويژه با امكانات و توانايي های منحصر به فرد خويش می باشد. در پرورش خلاقيت، توجه به اين اصل، ضروری به نظر می رسد، كه ما همگان را يكسان و برابر لحاظ نكنيم. بهره گيری و اطلاع از اين تفاوتها خود عاملی در تحقق و شكوفايي استعدادهای بالقوه ی موجود در دانش آموزان خواهد بود. 13- پرهيز از تحميل يك الگوی خاص خلاقيت زمانی متجلی خواهد شد كه انديشه ای آزاد وجود داشته باشد، هر نوع الگويي كه بخواهد با تحميل خود بر دانش آموز، آزادی انديشة را از وی سلب نمايد، به همان مقدار از درجة خلاقيت كاسته می گردد، پس اگر ما خواهان داشتن دانش آموزانی مبتكر و خلاق می باشيم بايد سعی نماييم كه از تحميل الگوهای خاص پرهيز نمائيم. 14- فراهم كردن فرصت، جهت يادگيری خودانگيز و ارزيابی آن عامل ديگری كه می تواند نقش مؤثری در پرورش خلاقيت داشته باشد، آن است كه ما زمان و فرصتی را به دانش آموزان اختصاص دهيم كه خود بياموزند و آموخته های خودآموز را مورد تجزيه و تحليل قرار دهند و معايب و محاسن آن را در بوته نقد قرار دهند، كه تفكر خلاق در چنين شرايطی ظهور بهتری خواهد داشت، عدم فرصت به دانش آموزان برای يادگيری خودانگيز به معنای عدم رشد خلاقيت در آنان است. 15- دادن فرصت به دانش آموز، جهت طرح سئوالات غير معمول و بحث انگيز. در پرورش رشد قوه ی خلاقيت، دانش آموزان بايد آزاد باشند كه سئوالات مبهم و غير معمول را مطرح نمايند و در مورد آنها بحث و مناظره نمايند، در حقيقت بايد در هر فرصت و تحت هر شرايطی فضا برای طرح سئوال فراهم باشد. پس هر زمان ما فضای طرح سئوال را سلب نمائيم، سدی آهنين در برابر خلاقيت كشيده ايم. 16- تشويق و معرفی دانش آموزان موفق و خلاق اين عمل از آن جهت ضروری به نظر می رسد كه، دانش آموزان الگوهای مناسب خود را می يابند. 17- تعليم و ملكه نمودن اصل "خواستن، توانستن است" به دانش آموز اين اصل يكی از اركان خود باوری است كه ريشه در اعتماد به نفس دارد، هر دانش آموزی كه به توانائيهای خود ايمان داشته باشد و مطمئن باشد كه می تواند، آنگاه كارهای بزرگ در برابرش بسيار كوچك جلوه خواهند كرد و بالعكس عدم ايمان به توانايي و يأس و ناتوان پنداشت خود نتيجه ای جز شكست نخواهد داشت. 18- تشويق دانش آموزان به رقابت با دانش آموزان خلاق اين عمل يكی از فاكتورهای روانی در پرورش خلاقيت است، در حقيقت بايد زمينه های رقابت سالم و سازنده فراهم شود و دانش آموزان در محيط هايي آرام و سرشار از نشاط دائماً در حال رقابت سازنده با يكديگر هستند كه نتيجه ی آن تعميم خلاقيت و شكوفايي آن در همه ی دانش آموزان خواهد بود. 19- پرورش انتقاد سازنده، نه فقط انتقاد كردن خلاقيت زمانی به اوج خواهد رسيد كه انتقادات سازنده و درست مطرح شوند، معمولاً در انتقادات ما می توانيم به ارزيابی عملكردها بپردازيم و مشكلات و معايب كار را دريابيم و در اصلاح بهينه آنها بكوشيم؛ البته انتقادات شايسته آن است كه به همراه خود راهكار و راه حل ارايه نمايد. و اين نوع انتقادات جلو برنده و حركت بخش می باشند، ولی انتقاداتی كه صرفاً از روی غرض ورزی می باشند و از هيچ پشتوانه ی درستی برخوردار نباشند، جايگاهی در توسعه ی پرورش خلاقيت نخواهد داشت. 20- هدايت دانش آموزان به دخل و تصرف در مسايل و مفاهيم ما می توانيم از دانش آموزان بخواهيم كه در مسايل دخل و تصرف كنند، صورت مسأله را گونه ای ديگر، طرح نمايند، از روش ديگری به جواب برسند و هر عملی كه بتواند نتيجه ای مطلوب ايجاد نمايد. دخل و تصرف در مسايل و مفاهيم باعث رشد فزاينده خلاقيت در دانش آموزان می گردد. 21- پرورش توانائی پذيرش مفاهيم جديد رعايت و بهره گيری از اين اصل در حقيقت نوعی مبارزه با آموزشهای قديمی و سنتی است. دانش آموز خلاق، آن كسی است كه در هر لحظه مشغول فراگيری نكات جديدی است. 22- تدوين كتابهايي با مضامين پرورش خلاقيت برای دانش آموزان خلاقيت از طريق خواندن كتب نيز منتقل می شود، بنابراين بسيار ضروری به نظر می رسد كه گام های عملی در نگارش كتابهايي با محتوای پرورش خلاقيت برای دانش آموزان برداريم. 23- مربيان تعليم خلاقيت، بايد سئوال كنندگان خوبی باشند، تا پاسخ دهندگانی خوب يكی از روشهای بيداری فطرت نهفته ی انسان "سئوال" است. چنانچه سقراط فيلسوف يونانی می گفت: من يكی از طريق سئوال كردن، انسانها را نيش می زنم تا از خواب جهالت بيدار شوند؛ بنابراين بسيار مناسب خواهد بود كه با بهره گيری از روش ديالكتيك (پرسش و پاسخ متقابل) : ما سئوالات خوب و متعددی برای دانش آموزان طرح نمائيم و از آنان بخواهيم كه خود پاسخ را بيابند، كه بهره گيری از اين روش نقش مؤثری در شكوفايي خلاقيت خواهد داشت. 24- تهيه فيلم هايي با مضامين پرورش ابتكار عمل برای دانش آموزان معمولاً تجربه نشان داده است كه تأثير انسان از فيلم بسيار زياد است، پس لازم است كه مرتباً برنامه ها و فيلم هايي تهيه گردد كه پرورش دهنده ی خلاقيت و ابتكار عمل در دانش آموزان باشد. بهره گيری از فيلم ابزاری كمكی و مكمل در پرورش خلاقيت دانش آموزان است. 25- تأسيس مجمع دانش آموزان مبتكر و خلاق اين مجمع كه جهت شكوفايي خلاقيت و نهادينه ساختن آن در دانش آموزان فعاليت خواهد نمود، آرام آرام می تواند حيطة فعاليت اعضای خود را گسترش داده و به مكانی مناسب برای اشاعه و ترويج خلاقيت برای تمامی جوانان و نوجوانان كشور باشد، و بسيار مناسب خواهد بود كه اين مجمع در تمامی استانها و شهرها راه اندازی شود و از طريق بولتن های خبری و نشريات اطلاع رسانی داخلی است آوردهای مثبت خويش را به يكديكر منتقل نمايند. كليد واژه ها خلاقيت ـ ويژگيهای دانش آموزان خلاق ـ اصول پرورش خلاقيت الگوسازی برای خلاقيت ـ پرورش حس خودكار آمدیـ اردوگاه خلاقيت راهبردهای پرسشگری و ايده سازی ـ روشهای كاربردی پرورش خلاقيت چكيده معلمان، بزرگترين گروه ياد دهندگان هستند؛ چون ياد دادن، حرفه ی آنهاست و در اين راه به مهارتهايي رسيده اند معلمان بايد بدانند تدريس، فقط ياد دادن نيست. بلكه ياد گرفتن عمده ترين بخش تدريس است. معلمان بايد دانش آموزان خود را به مرحلة خودآموزی برسانند و فراگيران را با ذوق و عشق و علاقه به دنيای پرشكوه خلاقيت ها و ابتكار ها برسانند. خلاقيت توانايي عبور از مرز دانسته ها كه محدوده ای عادی دارد، برای رسيدن به مرز ندانسته هاست. خلاقيت امری پيچيده است اما انجام يك عمل خلاق صرفاً نتيجه ضريب هوشی بالا نيست. لازمه رسيدن به آموزش و پرورش خلاق، دور شدن از روشهای سنتی در آموزش و به كارگيری شيوه های باز در امر ياددهی و يادگيری است. ويژگيهايي چون ريسك پذيری، كنجكاوی، پرسشگری، پشتكار و پايداری و استقلال رأی از ويژگيهای افراد خلاق است. معلمان بايد سئوالاتی را مطرح كنند كه با چرا و چگونه آغاز می شود سئوالاتی كه دارای جوابهای متعدد باشند و باعث ايجاد تفكر واگرا و بروز خلاقيت در دانش آموزان شود. يكی از شيوه های بسيار مؤثر در پرورش خلاقيت نشان دادن الگوهای خلاق است. در اردوگاه خلاقيت يادگيری هيچ نمره و آزمونی يا استرس وجود ندارد و از روش يادگيری درهم تنيده بر آموزش دروس استفاده می كنند. هر آموزگاری می تواند از طريق رسانه های آموزشی خلاقيت را در دانش آموزان بازشناسی و تشويق كند و فرصت های لازم را برای وقوع آن ايجاد كند. علوم تجربی يكی از دروس پايه و اساسی برای دانش آموزان دوره ابتدايي است كه موضوعات آن می تواند زمينه های مناسبی برای بروز خلاقيت باشد. راهبردهای گوناگونی برای به چالش كشيدن فرض ها و مسائل وجود دارد كه بوسيله ی آنها می توان پرسشگری و ايده سازی را در دانش آموزان تشويق كرد اين راهبردها عبارتند از تعريف و تعريف مجدد مسئله، ترغيب ايده سازی و ايده پروری از طريق موضوعات گوناگون. با استفاده از روشهای كاربردی متعدد می توان خلاقيت را در دانش آموزان پرورش داد. پيشنهادات 1- تقويت حس مالكيت و غرور در دانش آموزان و ترجيح همكاری در رقابت و مهارت ارزيابی كار دانش آموزان به وسيلة خودشان. 2- استفاده از سئوالهاي گسترده پاسخ، كه فقط يك پاسخ كليشه‌اي ندارند. 3- برقراري رابطة عاطفي عميق با دانش آموزان و تقويت كسب شناخت در رشته‌هاي گوناگون در آنان. 4- معلمان داراي روحيه حادثه جويي باشند و احساس ضعف در برابر شاهكارها را از خود دور كنند. 5- معلمان بايد توجه دانش آموزان را به يافته‌هاي بحث‌انگيزجلب كنند وموقعيت‌هايي براي فعاليت و فرصت‌هايي براي آرامش ايجاد كنند. 6- براي رسيدن به عقايد يا نظريات و فرضيات، منابع قابل دسترسي را فراهم كنيد و استفاده ي صحيح از حواس مختلف را در فرايند يادگيري در فراگيران آموزش دهيد. 7- به تفاوتهاي فردي فراگيران توجه كرده و از روشهاي فعال تدريس استفاده كنيد. 8- استفاده تلفيقي از تفكر واگرا و تفكر همگرا در فرايند ياددهي ـ يادگيري در كلاس توسط معلم 9- دادن فرصت براي بيان احساسات مثبت و منفي به دانش‌آموزان و پرهيز از تمسخر، تنبيه و شرمنده كردن آنها 10- توجه به كيفيت تفكر و تكيه بر كيفيت يادگيري دانش‌آموزان و ترغيب آنان به حدس زدن 11- اهميت دادن به تفكر خلاق و تشويق جهت رشد استعدادهاي خلاق دانش‌آموزان و دادن فرصت جهت طرح سئوالهاي غير معمول 12- تشويق دانش‌آموزان به رقابت اشخاص خلاق و پرروش توانايي انتقاد سازنده 13- تشويق آنان به دخل و تصرف در اشياء و مفاهيم و حساس كردن آنها به محركهاي طبيعي 14- ايجاد جوي آرام و عاري از فشار و استرس و ارائه اطلاعات لازم در مورد فرايند خلاقيت به دانش‌آموزان 15- فراهم كردن امكان راهنمايي و مشاوره لازم جهت ايجاد انگيزش و غلبه بر ترس‌هاي عاطفي و توجه به ايده‌هاي غير معمول و تخيلي دانش‌آموزان 16- معرفي فراگيراني كه ايده‌هاي باارزش دارند و فراخواندن آنها به ابتكا در تفكر 17- تقسيم اوقات كا در كلاس به فعاليتها و كارهايي از نوع فعال و غير فعال و فراهم آوردن فرصت جهت يادگيري خودانگيزي و ارزيابي آن 18- ترغيب دانش‌آموزان به گزارش فعاليتها و پيشرفت‌هاي خلاقانه‌ي خويش و تشويق آنان بهخودسنجي 19- استفاده از روش تدريس ‏” بارش مغزي“ و شيوه‌هاي مسابقه و سرگرمي در كلاس 20- پرسيدن سئوالهاي محرك و چالش برانگيز از دانش‌آموزان و پرهيز از تحميل يك الگوي خاص به آنان و تشويق به مناظره و مباحثه با يكديگر. 21- تأكيد بر لزوم تلاش براي رسيدن به هدف و دور كردن احساس ضعف از خود در برابر شكست‌هاي احتمالي، توسط معلم در كلاس

منابع و مآخذ

1- افروز، غلامعلي (1365). دانش‌آموزان تيزهوش و خلاق. مجله پيوند، شماره 18.

2- آقازاده، محرم (1382). چگونه خلاقيت دانش‌آموزان را پرورش دهيم؟. ماهنامه رشد تكنولوژي آموزشي، دوره نوزدهم، شماره مسلسل 151.

3- بودو، آلن (1358). خلاقيت در آموزشگاه. ترجمه (خان‌زاده، علي)، تهران : انتشارات چهر.

4- جعفريان يسار، حميد (1380). پرورش خلاقيت. ماهنامه رشد معلم، سال نوزدهم، شماره 7.

5- حق‌شناسي، مرجان (1378). خلاقيت در آموزش و پرورش. فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش. دوره ششم، شماره مسلسل 23.

6- خان‌زاده، علي (1363). پرورش خلاقيت در كودكان، مجله پيوند، شماره 57.

7- رشيدپور، مجيد (1362). آفرينش خلاقيت‌ها، مجله پيوند، شماره 52.

8- سيف، علي اكبر (1369). روانشناسي تربيتي. تهران : انتشارات دانشگاه پيام نور.

9- سيف، علي اكبر (1379). روانشناسي پرورشي. تهران : انتشارات دانشگاه آگاه.

10- شريعتمداري، علي (1372). روانشناسي تربيتي. تهران : انتشارات امير كبير.

11- غلام‌پور، عباس (1379). خلاقيت و نوآوري در سازمانهاي آموزشي. فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش، دوره هفتم، شماره مسلسل 25.

12- قرائني مقدم، امام ا... (1375). مديريت آموزشي، تهران : انتشارات ابجد.

13- كالينز، پال؛ دبري، پتي (1998). اردوگاه خلاقيت. مترجم (نصيرنيا، حسن)،‌ 1379، ماهنامه رشد تكنولوژي آموزشي، دوره شانزدهم، شماره مسلسل 126.

14- گمينيان، وجيهه (1382). راههاي شناخت و شكوفايي خلاقيت در دانش‌آموزان. مجله پيوند، شماره 289.

15- محمدزاده، مهري (1383). پرورش خلاقيت شخصي دانش‌آموزان. ماهنامه رشد معلم، شماره 4، شماره مسلسل 187.

16- مرعشي، منصور (1378). خلاقيت و ويژگيهاي آن. ماهنامه رشد تكنولوژي آموزشي. دوره پارنزدهم، شماره مسلسل 119.

17- مرداني نوكنده، محمد حسين (1383). روشهاي كاربردي پرورش خلاقيت در دانش‌آموزان. ماهنامه پرورشي تربيت، سال بيستم، شماره 2.

18- هاديان، مجيد (1383). شيوه‌هاي پرورش خلاقيت در دانش‌آموزان در خانه و مدرسه. فصلنامه علمي، آموزشي، پژوهشي راهبرد، سال اول، شماره نخست.