|
***********
شهرستان قاين در شرق ايران و جنوب استان خراسان جنوبي ،در حد
فاصل
15و 33 تا
12و 34 عرض جغرافيايي و 38و58 تا 56و60 طول جغرافيايي قرار
دارد.
اين شهرستان از شمال به خواف و گناباد،از غرب به فردوس و از جنوب به
بيرجند محدود شده واز جانب شرق مرزي به طول تقريبي 130 كيلومتر با كشور
افغانستان
دارد.ارتفاع اين ناحيه از سطح درياهاي آزاد
1440متر و مساحتش بالغ بر
17722كيلومترمربع
مي باشد. مركز اين شهرستان،شهر قاين و بر اساس آخرين تقسيمات
كشوري 5 بخش، 13 دهستان، 373 روستا و 1293 آبادي خالي از سكنه دارد.
رشته كوه
قهستان در غرب و شاسكوه و آهنگران در شرق آن سر به آسمان سوده و
بلندترين قله منطقه
"كمر
سرخ" با 2842 متر در نيم بلوك و پست ترين نقطه با 610 متر در پترگان
قرار
دارد.
مراتع قاين از نوع متوسط است و در آن گياهان دارويي گوناگون،جنگلهاي
تنگ
پسته كوهي،بنه، قيچ و بادامشك ديده مي شود.در شهرستان قاين خصوصاً در
منطقه شكار
ممنوع شاسكوه،قريب به 59 گونه پرنده ،25 نوع پستاندار و 17 گونه از
خزندگان و
دوزيستان منحصر به فرد زندگي مي كنند. در اين خطه رودخانه هاي با
اهميتي همچون
رودشور، رود مردانشاه، رود بيهود، افين وآهنگران جريان دارند و
گندم،جو،چغندر،پسته
و
خصوصاً زعفران وزرشك از محصولات كشاورزي اين خطه اند.
پيشينه تاريخي
چنانچه تذكره نويسان و
مورخان نقل كرده اند منطقه قاينات با تاريخي سي هزار ساله يكي ازاولين
خاستگاههاي
تمدن خراسان است." فخرالاسلام" پيدايش قاين را به عصر" قابيل " پسر آدم
نسبت داده و
در
فرهنگ " دهخدا" بناي اوليه شهر قاين به " سام بن نريمان" و در "
احياءالملوك" به
"
كي
لهراسب" پدر " گشتاسب" منسوب شده است. اين سخنان اگر چه از اعتباري
علمي
برخوردار نيستند اما بازگو كننده قدمتي هستند كه چون غباري از روزگاران
دور بر سنگ
سنگ اين شهر نشسته اند. در سفرنامه ي " سرپرسي سايكس" آمده: در328 قبل
از ميلاد
13هزارنفراز
مدافعان شهرقاين به مقابله با لشكرانبوه" اسكندر" در آمدند و دكتر
"
بلووگلدسميد" اعتقاد دارد كه " قلعه كوه قاين" درعهدهخامنشيان همان كاخ
سلاطين"
قهستان" يا" آتاگوانا" بوده است.
قاين در عصرزمامداري ساسانيان نيزازمراكزمهم
قدرت وازمعدودشهرهاي استراتژيك ايران به شمار مي آمده است.مورخان
بسياري در كتب
خويش از قائنات نام برده اند."اصطخري" در340 ه.ش از قاين بعنوان
مركزقهستان نام
برده ومذهب آن خطه را شيعه ذكركرده و" جيهاني" در375هجري از سه دروازه
شهر به اسامي
"
دركون"، "دركلاوج" و" درزقان استخر" نام برده است.
ناصرخسرو قبادياني در سال
440وارد
قائنات شده و قاين راچنين توصيف نموده: قاين شهري بزرگ و حصين وگردآن
خندقي
ومسجدآدينه به شهراندراست وآنجاكه مقصوره است تاقي عظيم وبزرگ است كه
درخراسان ازآن
بزرگترنديدم." ماركوپولوي ونيزي" هواي قاين را در نهايت اعتدال دانسته
و"ياقوت
حموي" و" عبدا...محمدبن احمدمقدسي": آنجا را بندرخراسان و خزانه كرمان
معرفي كرده
اند. قاين در جريان تندباد ايلغارهاي تاريخي صدمه چنداني نديده است و
چنانكه نقل
شده در773 هجري اميرتيموردر حوالي قاين اردو زد وليكن به فضل و درايت
حاكم شهر بدون
جنگ و خونريزي از كنار آن گذشت.
درعصرصفويه نيزبه سال1002 هجري، شاه عباس صفوي
ازقاين ديدن نمودو سالها بعد درزمان سلسله زنديه هنگامي كه لطفعلي خان
زند ازكرمان
گريخت و به قاين آمد،در آنجا از وي پذيرائي شد.قائنيان در بازگشت نيز
تعدادي سوار
جهت جنگ با آغامحمد خان قاجاردراختيار وي قراردادند.من حيث المجموع
تاريخ و حوادث
تاريخي قاين چنان گسترده و بسيط است كه در اين مختصر نمي گنجد. در
پايان به سخن
"
دكتر ژوزف انگليسي"اكتفا مي كنيم كه قاين را از مناطق آباد خراسان و
قرارگاه مردان
دليري مي دانسته كه از راه شمشيرزني و كمان كشي روزگار گذرانده اند.
دژها
و قلاع باستاني
آثار
تاريخي، فرهنگي و مذهبي
:
كثرت و پراكندگي آثار تاريخي در شهرستان قاين چنان بسيار است كه در
اين كوتاه نوشته مجال واگويه ي تمامي آنها نيست.در اين شهرستان قريب به
يكصد وسي و
اندي، بنا،منطقه و غار باستاني شناسايي شده است كه از اين ميان تا حد
توانمان
مهمترين آثار و ابنيه را برگزيده ودر ذيل عناوين قلعه ها، مساجد، آب
انبارها و
رباطها، منازل تاريخي، مقابر و آرامگاهها به معرفي آنها پرداخته ايم.
علاوه بر
عناوين ذكر شده درختان كهنسال قاين و غارهاي شگفت انگيز و تاريخي اين
منطقه را نيز
به
طور اجمالي معرفي خواهيم كرد.
قلعه
آفريز
:
بناي قلعه آفريز
در
ميان روستاي آفريز در 65 كيلومتري جنوب غربي قاين قرارگرفته با نظر به
شواهد و
ساختار معماري، اين بنا را مي توان به دوره صفويه منسوب نمود.قلعه
آفريز داراي
پلاني نا منظم است كه 5 ضلع به اندازه هاي متفاوت دارد. اين قلعه داراي
9 برج مرتفع
مي
باشد كه باعث استحكام بنا شده اند و نيازهاي ديده باني را برطرف مي
كنند. (شماره
ثبت آثارملي:4805
)
از
ديگر قلاع و دژهاي باستاني كه در شهرستان قاين قرار دارند
مي
توان از حسن باي خان، قلعه خوك، قلعه قلاع و قلعه اسفشاد، قلعه افين،
قلعه
شاهرخت، قلعه آهنگران و قلعه كوه آبيز نام برد.
قلعه
كوه قاين(قلعه حسين قايني)
:
قلعه حسين قايني مشهور به قلعه كوه در فاصله ي5 كيلومتري جنوب شهر قاين
بر
فراز كوهي صعب العبور ساخته شده است.اين قلعه از سمت جنوب و شرق به
كوهستان و از
سمت غرب و شمال به دشت قاين محدود شده ، در مورد قدمت قلعه كوه نظرات
گوناگوني
ابراز شده برخي همچون " سرپرسي سايكس " معتقدند كه اين قلعه بخشي از
شهر آرتاگوانا
است كه در دوره هخامنشيان مقابل هجوم لشكريان اسكندر ايستادگي كرد و
برخي ديگر
عقيده دارند كه اين قلعه يكي از قلاع بيادگار مانده از دوره ساساني
است.شكل معماري
و
فرم طاقها، طاقچه ها و در گاههاي به جا مانده قدمت قلعه را تا دوره
ساساني تاييد
مي
كنند. آنچه مبرهن است اينكه: قلعه فعلي احتمالاً بر ويرانه هاي قلعه
قديمي ساخته
شده.اين قلعه در عصر سلجوقي به دستور قاضي حسين قايني كه از جانب حسن
صباح مامور
ترويج فرقه اسماعيليه در قهستان و خراسان شده بود، ساخته شد.
مصالح عمده اي كه
در
ساختمان اين قلعه بكار رفته سنگ و ساروج مي باشد و تمامي سطوح ديوارها
و بدنه
بيروني حصار و برجها، بندكشي و درزگيري شده است.اين قلعه دژ دفاعي
محكمي در برابر
حملات مهاجمين بوده و گنجايش هزاران سرباز را داشته. نقل است خواجه
نصير الدين طوسي
مدتها در اين قلعه زندگي كرده و كتاب اخلاق ناصري را به نام ناصرالدين
محتشم
فرمانرواي قهستان درهمين محل انشا كرده است. قلعه كوه در اواخر قرن 5
هجري مركز
فرماندهي و هدايت ديگرقلاع قهستان بود.معماري قلعه با استفاده از
ناهمواريهاي كوه
از
دو بخش متمايز، يكي متعلق به سربازان و جنگجويان و ديگري قسمت اميرنشين
فرماندهي
ساخته شده است. استحكامات ايجاد شده در اين قلعه شباهتي بسيار به قلعه
آشيانه عقاب
متعلق به اوايل دوره ساساني در نزديكي فيروزآباد دارد.
قلعه
هاجرآباد
:
قلعه هاجرآباد
در
2 كيلومتري شرق قاين به صورت بنايي منفرد قرارگرفته است. قلعه هاجرآباد
قلعه اي
تدافعي بوده و به لحاظ پراكندگي بقاياي سفالينه هاي بدست آمده در داخل
و خارج آن مي
توان قدمت بنا را از قرن سوم و چهارم هجري تا دوره قاجاريه تخمين زد
ليكن بر اساس
مصالح بكاررفته، فرم و سبك معماري بنا،مشخصه هايي از معماري عصر صفويه
قابل تشخيص
است. پلان قلعه مربع شكل بوده كه طول هر ضلع آن30متر مي باشد. در چهار
گوشه آن4 برج
مدور وجود دارد كه همه آنها خارج از قلعه واقع اند. ورودي كوتاهي به
ارتفاع 90/2
متر در ضلع جنوب شرقي قلعه قرارگرفته و فضاي درون
قلعه به مرور ايام از بين رفته
است. برجها در سه اشكوب ساخته شده كه دو طبقه مسقف بوده و طبقه اي رو
باز بوده كه
به
منظورديده باني به كار مي رفته است. پلان طبقه اول دايره شكل بوده و به
جز ورودي
روزنه اي نداشته است. در اشكوب دوم دو روزنه باريك بعنوان تيركش و يك
روزنه ي
نورگير تعبيه شده و از غلامگردشي به عرض 80 سانتي مترامكان دسترسي به
اين طبقه ميسر
مي
گردد. از درون اشكوب دوم بوسيله پلكاني به عرض 45 سانتي متر مي توان به
طبقه سوم
رسيد. بنابر آنچه از بقاياي قلعه هاجرآباد باقيمانده مي توان گفت كه
عمده مصالح به
كار رفته در اين بنا خشت و چينه است.(شماره ثبت آثارملي:4570
)
قلعه
تاريخي سده
:
قلعه تاريخي
سده در غرب روستاي سده در 45 كيلومتري جنوب شهر قاين واقع شده است.
با
عنايت به
فرم معماري قلعه مي توان ساخت و ساز آن را به دوره تيموري نسبت داد.
سفالينه هايي
متعلق به قرون سوم و چهارم هجري تا عصر قاجاريه از محوطه دروني بنا و
اطراف آن بدست
آمده كه بيانگر تداوم زندگي در آنجا مي باشد. اين بنا داراي پلاني شش
ضلعي در
اندازه هاي متفاوت است. 9 برج بلند پايداري لازم را به جرزهاي بنا داده
اند و
نيازهاي ديده باني ونگهباني را نيز بر آورده كرده اند. ورودي قلعه با
دو برج در
طرفين ساخته شده كه درون برجها به ارتفاع حدود 150 سانتيمتر به شكل
توپر بنا شده
است.
روي اين جرز مدور، سه طبقه بنا قرار گرفته كه در هر طبقه روزنه هايي
باريك
جهت ديده باني تعبيه گرديده است. دواشكوب ازاين برج مسقف بوده واشكوبه
سوم روبازمي
باشد. غلامگردشي به ارتفاع 5/5 متر دورادور ديوارهاي داخلي قلعه را فرا
گرفته كه
دسترسي به فضاي داخلي برجها را ميسر كرده كه اكنون جز شواهدي مختصر
چيزي از آن بر
جاي نمانده.ورودي قلعه در ضلع شرقي قرار گرفته و سنگي مدور به قطر 60/2
متر آن را
مسدود مي كرده است.ضخامت ديوارهاي قلعه بين 20/1 تا 90/1 متر متغير است
و آثار
خندقي در ضلع جنوبي و غربي آن به نظر مي رسد.(شماره ثبت آثار ملي:5939
)
مساجد
مسجد
جامع قاين
:
مسجد جامع
قاين تنها بناي به يادگار مانده از شهريست كه ناصر خسرو در سال 444
هجري قمري از آن
ديدن كرده است و درباره اش گفته: مسجد آدينه به شهرستان اندر و آنجا كه
مقصوره است
طاقي بزرگ است چنانكه بزرگتر از آن در خراسان نديدم و آن طاق نه در خور
آن مسجد است
و
عمارت شهر همه گنبد است. آخرين سندي كه در سنگ- لوح هاي اين مسجد مي
توان يافت به
تاريخ 796 هجري قمري اشاره دارد كه از بازسازي مسجد توسط امير جمشيدبن
قارن از
فرماندهان حكومت تيمور گوركاني حكايت مي كند. ليكن در مورد تاريخ احداث
شالوده اصلي
مسجد عقايد متفاوتي ارائه شده. بعضي معتقدند بناي مسجد بر روي بقاياي
آتشكده اي پيش
از
اسلام ساخته شده و برخي بنا بر نوشته ناصر خسرو احداث آن را اوايل قرن
پنجم
ذكركرده اند.عده اي نيز بر اين باورند كه شالوده اين بنا در عصر تيموري
پي ريخته
شده . اما كاوش هاي انجام شده در لايه هاي زيرين مسجد، بقاياي مسجدي از
دوره سلجوقي
را
تاييد كرده است.(شماره ثبت آثار ملي:295)
مسجد
جامع افين
:
عمارت مسجد
افين در روستايي به همين نام در 85 كيلومتري شرق قاين قرار گرفته است.
از عمده
فضاهاي معماري اين بنا، ايوان،دو شبستان زمستاني، گنبدخانه و شبستانهاي
تابستاني
طرفين ايوان است.
ظاهراً در گذشته طاق نماهايي در صحن مسجد وجود داشته كه اكنون
اثري از آن ها نيست. بنا به نظر كارشناسان احتمالاً شالوده و بنيان
اوليه بنا در
سده هاي سوم و چهارم هجري شكل گرفته ولي بناي كنوني ويژگيهاي معماري
دوره سلجوقي را
داراست.(شماره ثبت آثار ملي:2182)
مسجد
جامع خضري
:
بناي مسجد
جامع خضري در فاصله يك كيلومتري شهر جديد خضري قرار دارد. اين فاصله مي
تواند
بيانگر وقوع زلزله اي در سال 1347 باشد كه كليت شهر را ويران كرد. بناي
اصلي مسجد
خضري نيز پس از ويراني با خود ياري مردم بازسازي شد و بناي فعلي بر روي
بناي اصلي
بنيان نهاده شده. با عنايت به شواهد تاريخي احتمالاً بناي مسجد مربوط
به عصرصفوي
بوده است.
اين بنا داراي دو شبستان بوده كه شبستان سمت شمالي آن ستون دار و پوشش
آن
طاق و چشمه بوده است. چشمه ها نيز باگنبدهاي عرقچين پوشيده شده بودند.
شبستان
جنوبي نيز داراي سه دالان طويل بوده و هر دالان به وسيله ديواري از
دالانهاي ديگر
جدا مي شده. محراب اصلي مسجد در اين قسمت قرار گرفته و نماي اصلي بنا
آجر با بند
كشي فتيله اي بوده است.( شماره ثبت آثار ملي:6653)
منازل
قديمي قاين
منزل
مير(حقيقي):
بناي منزل
مير (حقيقي) در بافت قديمي شهر قاين واقع شده است. با توجه شواهد موجود
از قبيل
پيمون (فرم معماري بنا) تزئينات و مصالح، زمان معماري و ساخت بنا به
دوره زنديه باز
مي
گردد اما آثاري نيز از معماري سبك قاجاريه و پهلوي در آن مشاهده مي
شود. مساحت
خانه حقيقي مير تقريباً 1560 متر است كه به صورت دو ايواني ساخته شده.
پلان نامنظم
دارد و ورودي اصلي خانه در ضلع شرقي قرار گرفته كه شامل پيشخوان، هشتي
و دالانهاي
ورودي است. اين بنا داراي چهار صحن است كه سه ورودي از داخل هشتي و صحن
چهارم كه
شامل فضاهاي اصطبل و انبار مي باشد از راه مطبخ و ورودي كوچكي در ضلع
شمالي بنا
قابل دسترسي بوده است.
اندروني بنا، شامل فضاهاي مختلف نشيمن، ايوان زمستاني و
تابستاني، مطبخ، فضاهاي پشت ايوان و صحن مي باشد و در ضلع جنوبي، بنا
داراي ايوان،
اتاق پشت ايوان، دو ايوانچه ي دو اشكوبه در دو سو و مطبخ مي باشد كه
تقريباً ويران
شده اند. در حال حاضر باغچه اي مستطيل شكل در مركز حياط وجود دارد.
ليكن باغچه ها و
حوض اندروني از بين رفته و ويران شده اند. از منازل ديگر شهرستان قاين
مي توان به
منزل قديمي اقبالي و غفاري در روستاي سده و منزل موسوي در بافت قديمي
شهر قاين
اشاره كرد.( شماره ثبت آثار ملي:4804)
منزل
قديمي قارني:
بناي منزل
قارني در بافت قديمي شهر قاين واقع شده است. با در نظر گرفتن شواهد
موجود ساخت بنا
به
دوره قاجاريه باز مي گردد،اين بنا داراي ايوان ورودي در ضلع شرقي مي
باشد كه
توسط يك هشتي دالان به حياط منتقل مي گردد. ايوان زمستاني در ضلع شرقي
واقع شده و
فضاهاي ارتباطي در دو طرف ايوان، دو اشكوبه بوده و دسترسي به آن از
طريق فضاي
ارتباطي ضلع شمالي ايوان امكان پذير است. ايوان تابستاني در ضلع غربي
بنا قرار
دارد. بخش انتهاي ايوان و فضاهاي دو طرف ايوان دو اشكوبه است. در ضلع
شمالي بنا
چهار اتاق قرار دارد كه دو اتاق آن به صورت تو در تو است. در ضلع جنوبي
فضاهايي
شامل انبار، دو فضاي نشيمن و فضاهاي جانبي ديگر قرار دارد. فضاهاي
اصطبل، حمام،
مطبخ،انبار مواد غذايي و فضاهاي مسكوني خدمه منزل در ضلع شرقي بنا واقع
شده كه
متاسفانه تخريب گرديده است. اكثر فضاها داراي پوشش طاق و تويزه و
عرقچين است.
تزئينات بنا شامل رسمي بندي، گچبري از قبيل قوسهاي كليل گچبري شده، گل
و بوته هاي
اسليمي وبخاري ديواري اتاقها و... مي باشد.( شماره ثبت آثار
ملي:3460)
درختان سالخورده و غارهاي
كهن
درختان
كهنسال
:
شهرستان قائنات درختان كهنسال بسياري را درزمين بكر خويش جاي
داده . درختاني كه يادآور عظمت و شكوه اين خطه اند. تا كنون بيش از10
اصله درخت كهن
با
قدمتي بين 400 تا 500 سال در اطراف قاين شناسايي شده اند كه از آن جمله
مي توان
به
سرو مهموئي، موليد، مير آباد و استند اشاره نمود.
غار
خونيك
:
غار خونيك در شمال
شرق روستاي خونيك بر ارتفاعات مشرف به روستا در 20 كيلومتري جنوب قاين
قرار دارد.
ابزار سنگي به دست آمده از اين غار مربوط به دوران موسترين يا پارينه
سنگي ميانه
است كه تقريباً سي هزار سال قدمت دارند.آثار زندگي در غار خونيك از
دوران پارينه
سنگي تا عصر اسلامي باقي مانده. اين آثار از طبقات زيرو رو شده غار در
اثر زلزله به
دست آمده كه مويد نظريه قدمت اين غار مي باشد. غار خونيك داراي دهانه
اي در حدود 2
متر وفضاي داخلي به طول5/1 و عرض 3 متر مي باشد. ديواره هاي آن از سنگ
هاي توروس
تشكيل شده اند كه به زيبا يي ويژه اي به محيط داخلي ان داده اند.اولين
گمانه زني
هاي باستان شناسي در اين غاربه سال 1949 ميلادي توسط پروفسور كالتون
استانلي كوون
انجام شد. ابزار به دست آمده از غار خونيك عبارت بود از انواع تيغه هاي
سنگي كه به
وسيله انسانهاي عصر پارينه سنگي ميانه تراشيده شده بودند و به ابزار
يافت شده ي
موسترين در فلات ايران شباهت كامل داشتند.
(شماره ثبت آثار ملي:9592)
از
ديگر غارهاي جالب توجه منطقه قائنات مي توان به غار جوجه، غار فارسان،
ترشو،نوغاب و
غار پهلوان اشاره كرد.
آرامگاهها و امامزاده
ها
مقبره
امام
زاده
زيدالنار
:
زيدبن موسي از فرزندان امام موسي كاظم(ع) كه بناي مقبره
وي
ملقب به امامزاده زيد النار در روستاي آفريز در 65 كيلومتري جنوب غربي
شهرستان
قاين واقع شده است. مصالح و پيمون بنا قدمت آن را به عصر صفويان مربوط
مي كند. ليكن
كتيبه هايي در بنا موجود است كه تاريخ ساخت آن را به قرون اوليه اسلامي
منتسب مي
نمايد.ورودي اصلي مجموعه، ايواني در جبهه ي شمالي است كه تزئينات بسيار
زيباي مقرنس
كاري و طاقي جناقي دارد. در دو سمت ايوان، داخل صحن، اتاق ها و غرفه
هايي قرار
دارند كه در چهار ضلع امتداد مي يابند و صحن مجموعه را محصور مي كنند.
پس از گذر از
فضاي صحن به عمارتي هشت ضلعي مي رسيم كه در بخش دروني به صورت صليبي مي
باشد. فاصله
اين بنا از ايوان شمالي 16 متر است. ورودي اصلي مقبره در ضلع شمالي است
كه همانند
ايوان ورودي داراي مقرنس كاري بسيار زيبايي است.
مقبره امام زاده زيدالنار گنبدي
با
شكوه و مرتفع دارد كه داراي دو پوسته است.
فضاي گنبد خانه پلاني صليبي شكل
دارد و فضاي چهار ضلعي مركزي با گوشه سازي هاي انجام شده به 8و16 ضلعي
تبديل شده كه
ساقه گنبد روي 16 ضلعي استوار گشته و تبديل به دايره اي شده تا گنبد بر
روي آن
اسقرار يابد. فضاي 4 ضلعي مركزي گنبد خانه داراي رسمي بندي هاي زيبايي
است و فضاي
داخلي آن با اندود گچ مزين گشته است.
گنبد نيز داراي تزئينات كاشيكاري با لعابي
به
رنگ فيروزه اي و نقشهاي گل و بوته به رنگ سفيد است كه قسمتي از آن
فروريخته و از
بين رفته است. در كنار مقصوره گنبد خانه، سنگي خاكستري قرار دارد كه
مردم نسبت به
آن
باورهاي ويژه اي دارند. كف سازي آجر در بخشهايي از صحن بنا ديده مي شود
و در حال
حاضر، بنا داراي حوضي كوچك با دو باغچه است و درختي در آن كه مردم به
شاخ و برگش
دخيل مي بندند.
مقبره
ابوذر
جمهر
قايني
:
در
5 كيلومتري جنوب قاين بر دامنه ي كوه ابوذر، مقبره اي
قرار دارد كه متعلق به يكي از عرفاي نامدار، سياستمداران و شاعران قرن
چهارم و پنجم
هجري قمري ست. مقبره ي ابوذر جمهر بر اساس شواهد، از بناهاي ساخته شده
در قرن 6و7
هجري قمري مي باشد. اين بنا به شكل چليپايي و با معماري زيبايي ساخته
شده. بقعه آن
چهار ايواني ست و گنبد بر فراز اين ايوانها استوار شده
.
طاق ايوانها ظاهراً به
شكل كليل اجرا شده اما جرز اصلي طاقها به صورت نيم بيضي باز كار شده،
آنگاه با
استفاده از پوشش كاذب به شكل كليل در آمده. در تزيين داخلي بنا از گچ
استفاده شده و
نوع كاربندي پيشاني ايوانها به شكل طاق نماهاي جناغي ست.
تزئينات گچكاري زير
گنبد يكي از زيباترين بخشهاي بنا محسوب مي شود كه لچكي هاي 4 به8 آن
داراي مقرنس ها
و
گچبري هاي خفيف و هنرمندانه است. در پشت بقعه، صفحه اي ايجاد شده كه
بناهاي جنبي
مقبره روي آن ساخته شده اند. در اين ميان، اتاقهاي بسيار جالبي ديده مي
شود كه يكي
از
آنها داراي گنبد زيبايي ست كه با سنگ كار شده. مصالح اصلي بكاررفته در
ساخت اين
مقبره سنگ، گچ و آجر مي باشد وسخن آخر اين كه در كنار مقبره ابوذر جمهر
قايني درخت
كهنسال بنه اي وجود دارد كه حداقل700 سال از عمرش مي گذرد . ( شماره
ثبت آثار
ملي:2759)
آرامگاه
ابوالمفاخر
:
ابومحمد حسن بن منصور از رجال معروف قرن ششم هجري است. وي
عالم فقيه، محدث، رياضي دان و اهل سياست بود. ابومحمد در قاين به شغل
قضاوت مي
پرداخت و چون شهرتش در سراسر ايران منتشر شد. بهرامشاه در سال 547 وي
را به غزنين
فرا خواند و به او سمت وزارت بخشيد. وي 29 سال در اين منصب باقي
ماند.در ايام كهولت
از
وزارت كناره گرفت و روانه ي قاين شد و در همانجا فوت كرد.مقبره ي وي در
فاصله ي
يك
كيلومتري از جنوب شهر قاين در جوار گورستاني قديمي واقع شده است.
بناي
آرامگاه پلاني 8 ضلعي در بخش خارجي دارد كه مانع از رانش گنبد مي شود.
اين بناي
ايواني ورودي در ضلع غربي دارد كه از راه درگاه چوبي بر ديوار انتهايي
اش مي توان
به
فضاي گنبد خانه راه يافت. پلان گنبد خانه مربع است كه به وسيله ي گوشه
سازي
"
فيلپوش" به هشت ضلعي تبديل شده و نماي خارجي اش به شكل دايره و گريو "
ساقه" گنبد
به
نظر مي رسد. بر روي ساقه گنبد عرقچيني به سبك دو پوسته اجرا شده و در
مركز گنبد
خانه قبر شيخ ابوالمفاخر قرار گرفته است. تزئينات داخلي بنا بسيار ساده
است و شامل
اندود گچ در كليه سطوح، ديوارها، گنبد، طاقها و طاقنماها مي باشد. به
استناد
پژوهشها و بررسيهاي انجام شده اين بنا در دوره قاجاريه ساخته شده و
مشخصا ت معماري
آن
دوره را دارا مي باشد. ( شماره ثبت آثار ملي:2377)
آب
انبارها و رباطها
رباط
زردان
:
رباط زردان در
جنوب روستاي زردان در110 كيلومتري جنوب شرقي قاين قرار دارد. معماري
كنوني بنا
منسوب به دوره صفويه ست ولي بقاياي سفالينه هاي متعلق به دوره هاي پيش
از آنكه از
درون ديوارها و منطقه ي اطراف رباط يافته شده است قدمت بنا را تا دوره
سلجوقي تائيد
مي
كند. اين بنا پلاني مربع شكل دارد كه طول هر ضلع آن 5/27 متر مي باشد.
رباط
زردان ايواني مرتفع به بلندي تقريبي 8 متر دارد كه طاق و پيشاني آن
فروريخته. در دو
سوي ايوان دو راهرو وجود دارد كه طاقنماهايي در آنها ساخته شده و پوشش
راه روها طهق
وچشمه است. اين راهروها نيز به دو راهرو در اضلاع شمال و جنوب بنا عمود
شده اند. در
ضلع شرقي بنا ديوار انتهايي رباط قرار دارد ليكن هيچ نشانه اي از ساخت
و ساز راهرو،
اصطبل و بارانداز در رباط به چشم نمي خورد. بر اساس شواهد در زمان
قاجاريه ساخت و
سازهايي در بنا انجام شده و شكل معماري رباط را به قلعه ي دفاعي بدل
نموده كه از آن
جمله مي توان به ساخت چهار برج در چهار گوشه خارجي رباط اشاره كرد.
رباط زردان
داراي ايوان ورودي زيبايي ست كه پيشاني طاق آن با تزئينات آجري راسته و
خفته آراسته
شده. در اين بنا گنبدها به صورت عرقچين كار شده و كليه سطوح آجري و
سنگي ديوارها
بند كشي شده و نماي آجري ساده آن لطافت خاصي به بنا بخشيده است.
(شماره ثبت آثار
ملي:4456)
رباط
چاهك
:
بناي رباط چاهك در روستاي چاهك موسويه از توابع بخش سده در 95 كيلومتري
جنوب غربي قاين واقع شده است. اين بنا داراي پلاني مربع شكل است كه به
صورت دو
ايواني و متقارن ساخته شده. بر اساس شواهد بدست آمده قدمت بنا به دوره
ي صفويه باز
مي
گردد. ( شماره ثبت آثار ملي:4458)
آب
انبار خضري
:
ساختمان آب
انبار در فاصله ي يك كيلومتري شهر جديد خضري و در حد فاصل 56 كيلومتري
شمال شهر
قاين واقع شده. بر اساس شواهد تاريخي احتمالاً بناي آب انبار مربوط به
دوره ي صفويه
مي
باشد. سر در آب انبار ذر اثر زلزله سال 1347 به كلي ويران شده و سردر
كنوني بر
روي پايه هاي سردر قديمي استوار گشته است. راه پله آب انبار 25 پله
دارد كه با
مصالح آجر و ملات و ساروج ساخته شده. مخزن آن حدوداً 6 متر عمق دارد و
قطرش بالغ بر
8
متر است. پوشش آن به شكل عرقچين و پلكاني است و نمايي از آجر رگ چين با
بند كشي
ساده به اين بنا جذابيت و زيبايي بخشيده است. ( شماره ثبت آثار
ملي:5940)
نظري
اجمالي به زندگي در قاين
"
قاين" در فرهنگ لغت نام
طايفه اي است از تركان و احتمال مي رود نام طايفه اي باشد از هپتاليان
كه پيش از
اسلام برقائنات حكومت مي كرده اند.آنچه مبرهن است اينكه قائنيان از
اقوام فارس بوده
اند كه به زبان فارسي با گويش قايني تكلم مي كنند .البته بعضا به
زبانهاي بلوچي،
افغاني، و گاه تركي نيز سخن مي گويند. مردم قاين داراي رسوم خاصي هستند
كه از آن
ميان مي توان به جشن كاكل كه نوعي جشن شكرگزاري است و مراسم كف زني در
شب اول
زمستان اشاره كرد.در اين منطقه صنايع دستي و هنرهاي سنتي متعددي رونق
دارد كه قالي
بافي قائنات، پلاس بافي، جاجيم بافي و جلك بافي (بند بافي ) از آن جمله
اند. |