دكتر زمرديان دانشمند نام اور قاينات استاد باز نشسته دانشگاه فردوسي مشهد وبنيانگذار گويش شناسي علمي در ايران از معروفترين زبانشناسان جهان اسلام است كه با تحقيقات عميق وگسترده درعلم نوين زبان شناسي وبويژه در زمينه هاي واژه هاي دخيل اروپايي در زبان فارسي معرفي مطالعات زبانشناسانه دانشمندان مسلمان همچون :شمس قيس رازي وسيبويه وگويش شناسي خدمت درخور وشايسته به فرهنگ ايراني -اسلامي نموده اند.وازاين ميان مطالعات وپژوهشهاي ايشان در فرهنگ وگويش قاينات وانتشار دوكتاب كه يكي از انها بررسي گويش قاينات جايزه كتاب سال جمهوري اسلامي ايران درسال ۱۳۶۸را دريافت نموده است وشش مقاله علمي وپژوهشي به زبانهاي فارسي وفرانسه در مجلات معتبر علمي گويش وفرهنگ اصيل قايني را همچون زعفرانش زبانزد محافل علمي كرده است .نويسنده پايگاه بيرجند ديار فرزانگان آرزوي طول عمرو بهترين هارا براي اين دانشمندنام آور خراساني از خداي بزرگ خواهان است.
قاين شهري است كه حدود هفت هزار نفر جمعيت دارد و محصول عمدهاش زعفران است و سوري محكم و مسجدي با شكوه دارد كه ايوانش بغايت رفيع و بنيانش منيع است. در زمان سابق دارالملك قهستان بوده و مدرسه جعفريه قاين مركز عدهاي از علماي نامي بوده و فضلاي عالي مقام تربيت كرده است. مدفن ابوالمفاخر محمد بن حسن المنصور مرشد سنايي غزنوي در كنار اين شهر و مدفن ابوذرجمهر قايني در نزديكي آن در دامنه كوهي واقع است. اولي مشهور به ابوالخيري و دومي معروف به ابوذري است. خواجه نصيرالدين طوسي و حكيم ناصر خسرو علوي و ابوسعيد ابوالخير به اين شهر آمده و در مصنفات خود از اين بلده نام بردهاند. شورشهاي محلي كه هر از چند گاهي به وقوع ميپيوسته به گونهاي خاتمه يافته است. در يكي از اسناد تاريخي كتابخانه حجه`الاسلام فقيه امام جمعه محترم زيركوه چنين آمده: شاه اجازه برداشت از ماليات منطقه زيركوه را به مبلغ سه تومان و دو هزار و هفتصد دينار داده كه به مخالفان پرداخت نمايند به شرط آنكه سر به راه شوند و دست از هرگونه معارضه فرهنگي يا عملي بردارند و پس از پرداخت گزارش كار و سند را به دربار اعلام نمايند. * با اوجگيري انقلاب اسلامي قاين از شهرهاي پيشگام در مبارزات بود كه دو روز بعد از راهپيمايي عاشوراي 1357 تعداد 5 نفر از اولين شهداي خويش را تقديم انقلاب نمود. * پس از پيروزي انقلاب اسلامي مردم قاينات با حضور يكپارچه در تمامي صحنهها با اهداي بيش از 400 شهيد،1893 جانباز، 60 آزاده و5400 رزمنده حضوري فعال داشتهاند. با فرزانگان قاين ابوالنصر(ابومنصور) محمدبن احمد بن محمد المناح(المساح) ايشان از شخصيتهاي منحصر به فرد روزگار خويش و از نوادر سده پنجم هجري قمري است. پدرش فقيه و شاعري برجسته بود. ابونصر از حكما و رياضيدانان و ادباي عصر خويش به شمار ميآمد. پسرش بنام عميد كمالالدوله صاحب ديوان انشاء و در شعر توانا بود. ناصر خسرو در سال 444 هجري قمري در سفر به قاين او را ملاقات نموده و در سفرنامهاش از او وصف بليغي كرده ميگويد: " بقاين مردي ديدم كه او را ابومنصور محمد بن دوست ميگفتند. از هر علمي باخبر بود. از طب، نجوم و منطق چيزي از من پرسيد كه، گويي بيرون اين افلاك و انجم چيست؟ گفتم نام چيز بر آن افتد، كه داخل اين افلاك است و بر ديگري نه گفت: چه گويي بيرون از اين گنبدها معني است؟ يا نه ؟ گفتم چاره نيست كه عالم محدود است و حد فلك الافلاك، و حد آن گويند كه جز او جدا باشد” و چنين تصديقي از ناحيه شخصيتي چون ناصر خسرو بيانگر جامعيت و كمال اوست. ابومنصور در علوم رياضي دستي قوي داشت. بيهقي در ترجمه تتمه يصوان الحكمه سؤالاتي كه از ابومنصور درباره شكل مخروط و موضوعات رياضي به عمل آمده پاسخهاي وي را در سال 565 هجري قمري به تفصيل نوشته است. ابومنصور صاحب ديوان شعري بوده كه باخرزي به آن اشاره ميكند. در فلسفه كتابي به نام قراضه طبيعيات تأليف نموده كه به شماره 992 در كتابخانه ملي تهران موجود است . سعيد نفيسي در كتاب تاريخ نظم و نثر در ايران از وي چنين ياد ميكند: " ابونصر محمد بن محمد قايني معروف به مناح از ادباي معروف عصر خود بوده و شعر را نيكو ميسروده و در حكمت نيز دست داشت. از وي كتابي به نام قراضه طبيعيات به يادگار مانده، در برخي از مسائل حكمت به فارسي فصيح تأليف كرده است. ضربالمثلهاي قاين - دستم به تغار باشه كوشومه شغال باشه - سر مشك را ول كردن و لنگ بز را گرفتن - آبرو آب جوكه نيسته - بخت خور عوض كنم، طالع خور چه كنم - بهشت به سرزنش نميارزه.
منبع : تاريخ و جغرافياي شهرستان قاين